Blijven we onze wereld delen?

Scheiden doet lijden

Tekst Ivana Ivkovic Beeld ANP Foto

Sinds de oorlog in Oekraïne verbreekt de ene na de andere organisatie de banden met Rusland. Russia Today en Sputnik zijn verbannen uit de Europese Unie, het Rotterdams Philharmonisch Orkest breekt met dirigent Valeri Gergiev, een tentoonstelling over de Russische avant-garde in het Hermitage Amsterdam wordt afgelast, en ga zo maar door. Wat nog begon als een gerichte actie tegen de medestanders van Poetin, breidt zich steeds verder uit naar het weren van alles wat Russisch is. Schieten we daarin niet te ver door? Banden doorsnijden heeft niet slechts directe en feitelijke gevolgen. Het transformeert de ruimte waarin de mensen leven, hun wereld, de betekenis van dingen.

Het helpt om te proberen erachter te komen waarom nu en masse alle banden met Rusland worden doorgesneden

Deze vraag geldt ook voor de maat­regelen die de Nederlandse overheid en de EU nu nemen. Op het moment dat Russische tegoeden worden bevroren, treft dit onvermijdelijk ook de Russen die zich nu hard tegen de oorlog verzetten, want de onafhankelijke media, de ngo’s en de politieke activisten zijn ook aangewezen op de geldstromen uit het westen. Hun moed verdient juist onze steun. Ondergraven Na een aanvankelijke aarzeling, zo leek, heeft Nederland besloten om mee te gaan met Duitsland en de oproep van Duitse Europarlementariërs om samenwerking met academische en wetenschappelijke partners te bevriezen. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wil zo bijdragen aan een ‘kraakhelder internationaal signaal dat de Russische invasie en het leed dat ermee gepaard gaat, onaanvaardbaar is’. De vraag is welk signaal Nederland hiermee precies afgeeft. Veel van die Russische wetenschappers die in internationale samen­werkings­verbanden zitten, zullen toch niet de grootste medestanders van Poetin zijn? Maar daarnaast rijst hier nog een andere vraag: het gevaar van een oorlog is dat alles wordt gepolitiseerd, en is het zo’n goed idee om in die beweging mee te gaan? In hoeverre kan – en moet – wetenschap juist haar onafhankelijke status behouden, juist in deze situatie? Dat het ook anders kan, bewijzen de Vlaamse zuiderburen, die juist hebben gezegd dat het belangrijk is om de wetenschappelijke banden te allen tijde te behouden. Maatregelen hebben immers altijd een prijs, en het zou prudent zijn om ons af te vragen welke prijs we nu willen betalen. Zo begrijp ik op zichzelf de impuls om een stokje te steken voor de Russische oorlogs­propaganda. Maar ieder verbod, zelfs op de media als Sputnik, raakt uiteindelijk aan de vrije informatie­voorziening. Ik zou bijvoorbeeld wel willen weten welk nieuws aan Russen wordt geserveerd, niet omdat ik dat nieuws geloof, maar omdat het helpt om een completer beeld van de oorlog te krijgen. Dus zelfs als maatregelen begrijpelijk of terecht zijn, kunnen ze aan de andere kant iets ondergraven wat ook belangrijk is, en ik denk dat we dat nu niet uit het oog moeten verliezen.

‘Er is een gevoelde noodzaak om de breuk te markeren’

Donkere keerzijde Onlangs hebben de MIVD en de AIVD gepleit voor een verbreding van de aftapbevoegdheden van het internetverkeer. Wat daar op het spel staat, is niets minder dan onze veiligheid. Het is lastig om daartegen te argumenteren, wij kunnen onze veiligheid immers niet bagatelliseren. Maar dat aan een uitbreiding van die bevoegdheden ook een donkere keerzijde zit, dat weten we sinds het NSA-afluisterschandaal maar al te goed. Desondanks is er een tendens om in de denkwijze van de MIVD en de AIVD mee te gaan. Die tendens lijkt gesterkt door een veronderstelling die tot nu toe nog niet, of maar half uitgesproken is: dat wij ons eigenlijk in oorlog met Rusland bevinden. Ook al voeren wij die oorlog niet ten volle, hij is er wel, op alle fronten, als rationale achter ons denken en doen. Die conclusie schrikt af – het schrikt mij ook af, eerlijk gezegd – en lijkt overdreven. Want oorlog met Rusland is te gevaarlijk, en Europa wil –terecht – geen militaire escalatie. Ik probeer dus geenszins voor die oorlog te pleiten. Het is eerder een knagende, ongemakkelijke gedachte, die juist omdat die wringt, helpt om verder te denken over wat er nu gebeurt. Het helpt om te proberen erachter te komen waarom nu en masse alle banden met Rusland worden doorgesneden en wat de mogelijke gevolgen daarvan zullen zijn. Vele organisaties die hun samenwerking hebben opgeschort, geven een moreel argument voor hun beslissing: wij kunnen niet met lede ogen toekijken terwijl Oekraïne wreed wordt aangevallen. En ik deel de behoefte om me tegen de oorlog uit te spreken, om een daad te stellen, maar het is opvallend hoever dit reikt en waarom dit in sommige gevallen als een daad tegen de oorlog wordt gezien. Gergiev... Dat kan ik me nog voorstellen! Maar Tsjaikovski? AVROTROS wil dat Rusland wordt geweerd van het Eurovisie Songfestival. En zelfs de internationale kattenfederatie FIFe heeft de deelname van Russische katten aan de internationale wedstrijden verboden. De critici spreken van een doorgeslagen cancel-cultuur, maar je kunt dit ook uitleggen als een teken van betrokkenheid op een ongekende schaal. Waarom gebeurt het? Waarom is er nu zo’n breed gevoelde noodzaak om iets te doen? Ik denk dat er nog iets anders speelt dan de behoefte om een daad te stellen, namelijk de behoefte om iets te bezegelen dat al gebeurd is. Vergelijk dit met wat er typisch gebeurt na een relatiebreuk. Er zijn dan nog altijd zaken die moeten worden afgewikkeld, spullen die nog moeten verdeeld of opgehaald: ik heb hier nog een boek van je liggen, en een paar sokken, kan ik die dinsdag bij je afgeven? Wij doen dit niet om een daad te stellen, maar om te bevestigen dat de daad al gesteld is. Het maakt de breuk echt, en onomkeerbaar. Het markeert een gebeurtenis: hier scheiden zich onze wegen. Daar moest ik aan denken, toen ik al die berichten las. De relatie is al gebroken, maar er is een gevoelde noodzaak om die breuk te markeren. Wat er nu gebeurt, kun je dus ook uitleggen als een onderdeel van een scheidingsritueel. En juist dit baart mij zorgen, want ik heb het idee dat Europa en Nederland nu niet langer in een gedeelde wereld met Rusland wensen te leven. En nog los van de discussie welke maatregel nu wenselijk of onwenselijk is, terecht of onterecht, denk ik dat we niet moeten onderschatten in hoeverre dit op zichzelf schadelijk kan zijn.

Vervreemding De banden doorsnijden heeft niet slechts directe en feitelijke gevolgen. Het transformeert uiteindelijk de ruimte waarin de mensen leven, hun wereld, hun referentiekaders, de betekenis van dingen. Waartoe isolement kan leiden, heb ik uit de eerste hand kunnen zien in mijn voormalig thuisland, in Servië in de jaren ’90. De verregaande politieke en economische sancties en het cultureel isolement brachten een hele generatie inwoners voort die nooit naar het buitenland was geweest, en zich daar eigenlijk niet meer voor interesseerde. Met een blik gekeerd naar binnen werd Servië hun hele wereld, inclusief de muziek die ze luisterden en het eten dat ze lekker vonden. Ik heb daar geen ander woord voor dan: beschadigd, een politieke variant van het stockholmsyndroom. Servië en Europa raakten vervreemd, en bleven zo. Het lijkt me alleszins wenselijk om een dergelijke vervreemding op een grotere schaal nu te voorkomen, en daarom is de beste daad tegen deze oorlog om te proberen die gedeelde wereld hoe dan ook overeind te houden. ◼

Ivana Ivkovic

is filosoof en schrijft over politiek en maatschappij. Dat combineert ze met het geven van cursussen en publieksoptredens. Voor meer informatie, ga naar haar website: Nowishfulthinking.nl.

Deel dit artikel