Vlaanderen geeft gas

Chapeaukop

Vlaanderen geeft gas

Tekst Ellen Röling Beeld Shutterstock

Ook onze zuiderburen zijn druk bezig met het doorvertalen van de Europese klimaat- en energiedoelstellingen naar lokale actie. Hoe ze dat aanpakken? Een beetje hetzelfde als hier, maar net even anders. Inspirerend is hun Lokaal Energie en Klimaatpact (LEKP) waarmee ze een recept gevonden hebben om klimaatdoelen te vertalen in concrete acties die iedereen begrijpt. En op andere punten kijken ze met enige afgunst naar Nederland.

‘Als alternatief voor gas zet Vlaanderen in op warmte’

België kent geen centraal gecoördineerde en gelaagde aanpak zoals in Nederland, van Energieakkoord via de RES’en naar de gemeentelijke wijkaanpakken. Dat heeft deels te maken met de nogal complexe bestuursstructuur met vier elkaar overlappende bestuurs­lagen, maar ook met de minder planmatige bestuurscultuur. De Europese klimaatdoelstellingen moeten worden verdeeld tussen het federale en gewestelijke niveau, een discussie die soms jarenlang voortsleept voordat de knoop doorgehakt wordt. In Vlaanderen is het Burgemeestersconvenant het belangrijkste instrument voor verduurzaming op lokaal niveau. Het Burgemeestersconvenant 2030 met 40 procent emissiereductie als doel is ondertekend door 293 van de 300 gemeenten in Vlaanderen.

Lokaal energie- en klimaatpact De inwoners meekrijgen valt net als in Nederland niet mee. Klimaatambities uitgedrukt in tonnen CO2 en percentages CO2-reductie zijn nu eenmaal abstract en staan ver van de burger af. Een oplossing biedt het Lokaal Energie- en Klimaatpact (LEKP) van de minister van Binnenlands Bestuur. Het pact vertaalt klimaatbeleid naar concrete lokale doelen verdeeld over vier gebieden: vergroening, energie, mobiliteit en water. Een voorbeeld van zo’n doel is uiterlijk 2030 een boom per inwoner extra planten, 50 collectieve renovaties per 1.000 wooneenheden realiseren en een laadpunt per 100 inwoners. Zo worden burgers, bedrijven en instellingen er zich van bewust dat ook hun bijdrage telt. Het LEKP is door Eurocommissaris Frans Timmermans als voorbeeld gesteld voor lokale besturen in de rest van Europa. Ondertussen is in juli 2022 een tweede lokaal Energie- en Klimaatpact (LEKP 2.0) gelanceerd die de doelstellingen aanscherpt. Om gemeenten professionele ondersteuning te bieden bij de uitvoering werd eind 2020 het Netwerk Klimaat opgericht; een initiatief vanuit de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG), de Vlaamse VNG, gesteund door de Vlaamse overheid. Het netwerk wil kennis en best practices delen en actoren die bezig zijn met klimaat met elkaar verbinden. Via het LEKP heeft het gewest Vlaanderen zich gecommitteerd om samen met lokale besturen te werken aan het elimineren van hindernissen die lokale besturen ondervinden in het realiseren van het LEKP. Het Netwerk Klimaat verzamelde deze hindernissen in een eerste knelpuntennota. Een van de belangrijkste punten van de knelpuntennota betreft de energierekening. Sinds jaar en dag worden in Vlaanderen subsidies voor het verduurzamen van woningen of de aanschaf van zonnepanelen betaald uit een opslag op de elektriciteitsprijs. Twee derde van de elektriciteitsrekening bestond tot een jaar geleden uit opslagen, waardoor de prijs van de steeds groenere stroom (tot voor de crisis) duurder was dan fossiele oplossingen. Het pleidooi is de opslag te verplaatsen naar de factuur voor aardgas en andere fossiele brandstoffen.

Lokale Duurzame Helden

Ook in Vlaanderen nemen gemeenten de 17 duurzame klimaatdoelstellingen (SDG’s) van de VN als leidraad om hun duurzaamheidsvisie vorm te geven. De VVSG biedt hen handvatten voor een duurzaam lokaal beleid op lange termijn en helpt om de bekendheid van de SDG’s lokaal te vergroten. Van 18 tot 25 september organiseert de VVSG bijvoorbeeld de jaarlijkse Week van de Duurzame Gemeente. Tijdens deze campagneweek hangen lokale besturen een week lang de SDG-vlag uit aan het gemeentehuis en zetten ze lokale “duurzame helden” en lokale initiatieven in de spotlights. 

Weerstand Voor het behalen van de klimaatdoelstellingen liggen de zwaartepunten van lokaal beleid op het stimuleren van hernieuwbare energie en het verduurzamen van de bestaande gebouwen. Op lokaal niveau komt windenergie in het ruim bebouwde en dichtbevolkte Vlaanderen te weinig van de grond. Bijna elk windmoleninitiatief mag rekenen op forse weerstand vanuit de lokale bevolking. In de windrijke kuststreek lopen initiatieven helaas tegen technische beperkingen aan, zoals de mogelijke storing van de radarsystemen voor de luchtvaart. Dan zonne-energie: de ontwikkeling van grootschalige inzet van zonne-energie op daken gaat vooruit, maar had sneller gekund: het lukt vaak niet om een businesscase rendabel te krijgen vanwege het Vlaamse verrekensysteem. Bij het verduurzamen van de gebouwde omgeving ligt de uitdaging in het hoge percentage oude woningen enerzijds en anderzijds het feit dat niet iedereen de middelen heeft om te investeren in de eigen woning. Daarnaast is er een tekort aan vakmensen voor de uitvoering.

Warmte De alternatieven voor gas? Vlaanderen wil inzetten op warmte. Vorig jaar publiceerde de VVSG de Inspiratiekaart warmtezonering die gemeenten helpt om te evalueren of warmte het beste individueel of collectief (klein of groot) ingezet kan worden, bijvoorbeeld door het benutten van restwarmte uit de industrie of met duurzame warmtebronnen zoals geothermie. Grote struikelblok voor collectieve systemen is de financiering: gasgestookte oplossingen waren tot voor kort goedkoper en niemand weet voorlopig wat de toekomst zal brengen. Er zijn ook nog andere, schaarsere alternatieven zoals biogas. De inzet daarvan wordt niet centraal gecoördineerd zoals in Nederland. In principe zou elke gemeente kunnen inzetten op schaars biogas. Het Netwerk Klimaat doet dan ook graag inspiratie op bij de noorderburen, onlangs nog rondom de aanpak van aquathermie (warmte uit water) waarmee we in Nederland vooroplopen. Maar een zorgvuldig georganiseerd – typisch Nederlands – initiatief als de Proeftuinen Aardgasvrije Wijken, om te leren en experimenteren hoe je wijken het beste aardgasvrij maakt, dat zal er waarschijnlijk nooit van komen. ◼

Deel dit artikel