Permanent investeren is nodig om tot betere oplossingen te komen

Zoektocht naar publiek leiderschap

Tekst Maurits van den Toorn

Beeld Shutterstock

De mondige en soms veeleisende burger verwacht dat de overheid oplossingen vindt voor steeds meer vraagstukken, en liefst onmiddellijk. Ministers en wethouders staan in de wind, media leggen druk op politici en ook ambtenaren ontspringen de dans niet. De vraag is hoe de ambtelijke organisatie in deze turbulente omgeving ervoor kan zorgen dat de overheid leiderschap toont. Mark Frequin, voormalig DG Mobiliteit, is daarom bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aangesteld als buitengewoon adviseur met de opdracht een Agenda voor Leiderschap voor de overheid te maken.


‘Wat vraag je van ambtenaren;
daar draait het om’

Mark Frequin

is sinds 1 september 2019 buitengewoon adviseur bij de Algemene Bestuursdienst (ABD). Sinds 1 september 2015 was hij directeur-generaal Mobiliteit (voorheen Bereikbaarheid) bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Hiervoor was hij van 2012 tot 2015 directeur-generaal Wonen en Bouwen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. En van 2010 tot 2012 directeur-generaal Wonen, Wijken en Integratie bij de ministeries van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Het is een zoektocht naar wat zich afspeelt in de wereld van het openbaar bestuur en wat we van dat openbaar bestuur eigenlijk verwachten. Steeds meer, lijkt het wel. De samenleving vraagt meer en accepteert minder. Frequin prijst de prettige eigenwijsheid van mensen, die soms ook weleens lastig is. Ambtenaren opereren in een omgeving waarin zaken steeds sneller gaan en vooral aandacht is voor zaken die misgaan. Veel vraagstukken leveren hittemomenten op die aandacht opslorpen. Ministers, wethouders en in hun kielzog ambtenaren komen onder druk te staan om nú met een antwoord of een oplossing te komen voor een kwestie die in de aandacht staat. Dat dreigt ten koste te gaan van de aandacht voor grote, onderliggende vraagstukken op de lange termijn.

Frequin: ‘Als ambtenaar ben je veel tijd kwijt aan incidenten, terwijl je je juist vooral bezig zou moeten houden met grote kwesties die de komende tientallen jaren van belang zijn, zoals de klimaatverandering, het milieu of mobiliteitsvraagstukken. Je ziet ook een afrekencultuur ontstaan, ambtenaren komen in het nieuws als het misgaat, terwijl ze zich niet kunnen verdedigen. De intensiteit van de media-aandacht neemt toe en sociale media dragen bij aan de meningsvorming, er is snel sprake van framing. Dat zijn ontwikkelingen die haaks staan op de werkwijze van de ambtelijke organisatie, die juist is gebaseerd op besluitvorming op basis van evidente feiten – en dat moet ook vooral zo blijven!’


Oekazes

Lastig is bovendien dat de ontwikkelingen soms tegenstrijdig zijn. Ondanks de kritiek en de snelle oordelen groeit de behoefte aan leiderschap, naarmate de onzekerheid in de samenleving toeneemt. Leiderschap van collectieven, netwerken, samenwerkingsverbanden tussen ambtenaren en andere partijen.

Die samenwerkingsverbanden, waarbij ambtenaren contacten buiten de eigen organisatie hebben, aanspreekbaar zijn voor burgers en bedrijven en handelend optreden, dragen eraan bij dat de ambtelijke organisatie platter wordt. Niet alles verloopt meer via de klassieke parafencultuur binnen de hiërarchie van ministerie of stadhuis. Frequin: ‘Maar anderzijds is er meer politieke druk op ministers of wethouders en worden ambtenaren steeds meer in het politieke domein gezogen. Door de politieke consternatie moet de organisatie zich bezighouden met oekazes en vragen die prioriteit krijgen. Dat leidt juist tot meer hiërarchie in de aansturing.’


Het vergt leiderschap om met deze ontwikkelingen om te kunnen gaan. Leiderschap definiëren is lastig: het is veelvormig, het is een kwestie van stijl en gedrag, het is niet een doosje of een lijst met zeven bullet points waar je aan moet voldoen. ‘Leiderschap moet helpen om oplossingen te vinden die robuust zijn, voor decennia, op basis van kennis, ervaring en samenwerken met de samenleving. Het betekent mensen ruimte geven, partnerschappen omarmen, een manier vinden om met openheid om te gaan. Het is ook een kwestie van zelf iets durven ondernemen zonder van tevoren te vragen of het mag. We hebben daarom behoefte aan jonge mensen die initiatief tonen en niet bang zijn om zelf de ruimte te nemen die daarvoor nodig is.’


Andere manieren

Uiteindelijk gaat het erom: wat vraag je van ambtenaren? Werken in een netwerkomgeving betekent dat ambtenaren ook in netwerken opereren. Dergelijke structuren zijn diffuser dan de traditionele hiërarchie en vergen andere manieren van leiderschap. Frequin is begonnen aan de zoektocht hoe aan die “andere manieren” vorm gegeven kan worden. Dat gebeurt niet alleen vanuit een positie van zorg: ‘Nederland heeft een stabiel bestuur, doet het bestuurlijk behoorlijk goed en het vertrouwen in de overheid is groot. Maar nadenken over de koers en permanent investeren in publiek leiderschap zijn nodig om tot betere oplossingen te komen.’



‘Besluitvorming moet vooral plaatsvinden op basis van evidente feiten’

Sleutelpersonen

Hoe die oplossingen eruit gaan zien zal nog moeten blijken. Hij legt zijn manier van werken uit: ‘Voor mijn onderzoek praat ik met honderd sleutelpersonen in het publieke domein, wetenschappers en mensen uit het bedrijfsleven die dicht op de overheid zitten. Die gesprekken zijn bedoeld om uit te vinden welke processen zich afspelen en wat we ermee kunnen doen. Daarnaast nodig ik iedereen uit, ook op platform O (online kennisportaal, red.), om mee te doen. Wat zijn de verwachtingen die we hebben van de overheid, wat hebben we nodig, wat ontbreekt er? Wat moeten we doen nu de druk op de korte termijn toeneemt, terwijl we juist oplossingen voor de lange termijn moeten vinden?’

Frequin wil niet op de uitkomsten vooruitlopen. ‘Het is eerst een kwestie van opvattingen en ideeën inventariseren, ervaringen delen en uitvinden wie wat belangrijk vindt. Ik wil niet op voorhand naar oplossingen springen. Dit proces levert veel antwoorden op, daar komt wel een aantal rode draden uit.’ ◼

Deel dit artikel