Anarchisme en literair verlangen tegen wantrouwen en staatsbemoeienis

Overheid zal burger altijd in de gaten houden

Tekst Marc Notebomer Beeld Shutterstock en Hollandse Hoogte

‘De informatiebehoefte van overheden is oneindig,’ zegt schrijver Tommy Wieringa. ‘Niet alleen kopiëren ze alle slechte gewoonten van de tech-reuzen, ze voegen er nog een aantal van zichzelf aan toe. En dat hele pakket beveiligen ze vervolgens ook nog eens heel slecht.’ ‘Overheden moeten de rechten en privacy van hun burgers juist beschermen,’ voegt rechtsfilosoof en publicist Maxim Februari toe. ‘Waarom dat zo vaak fout gaat? Omdat niemand geïnteresseerd is in rechtvaardigheid. Totdat het dus fout gaat, heel fout.’

‘Mijn verhouding tot de staat verandert door algoritmen’

De afgelopen 2 jaar waren Tommy Wieringa en Maxim Februari betrokken bij een bodemprocedure die een coalitie van maatschappelijke burgerrechtenorganisaties aanspande tegen de Nederlandse staat. De inzet van de procedure was de toepassing door de overheid van Systeem Risico Indicatie (SyRI): een algoritme dat persoonsgegevens van burgers aan elkaar koppelt om fraude, misbruik en overtredingen op te sporen. Die toepassing was volgens de organisaties een schending van de fundamentele rechten. In februari van dit jaar gaf de gaf de rechter hen gelijk. De wetgeving die de inzet van SyRI regelt is in strijd met artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten voor de Mens. Vertrouwen Waarom sloten beide schrijvers zich bij de bodemprocedure aan? 'Ik ben een ouwe anarchist,' lacht Wieringa. 'Ik houd niet van intensieve staatsbemoeienis met de privébesognes van mensen. Niet dat ik libertair ben aangelegd, daar zit een verschil tussen. Ik geloof dat het contact tussen burger en overheid een heel precair onderwerp is. Het zou de overheid sieren als ze in vertrouwen omging met de burger.’

'De bescherming van het kwetsbare individu tegenover de macht van staat en gemeenschap is volgens mij een literair verlangen,' zegt Maxim Februari. 'Het komt voort uit belangstelling voor het verhaal van de eenling. Uit wetenschappelijke belangstelling buig ik me over de waarheidsclaims van zulke surveillancesystemen: de claim dat je op grond van wat onduidelijke gegevens weet hoe de werkelijkheid eruit ziet.' 'Het was de bedoeling te laten zien dat het systeem gevolgen heeft voor individuele levens van burgers,' gaat hij verder. 'Mijn verhouding tot de staat verandert door de inzet van dit soort algoritmen. Het voelt alsof mijn leven zich opeens afspeelt in een verhoorkamer, waar ik aanhoudend wordt bekeken vanachter een one-way mirror.'

Gebrek aan transparantie De rechter viel vooral over het gebrek aan transparantie bij het gebruik van SyRI. Niet over (het doel van) het verzamelen en combineren van data. ‘Die uitspraak als zodanig vond ik voortreffelijk, zegt Wieringa. ‘Want de staat zei: geven we transparantie, dan verliest het middel zijn kracht.’ Februari: ‘Ik was erg gelukkig met het bezwaar van de rechtbank dat ze niet over het systeem kon oordelen omdat ze er zelf geen inzage in kreeg. Ik zie dat als een bevestiging van de zorg dat zeer fundamentele rechten op het spel staan, zoals de toegang van de burger tot de rechter. Als de rechter niet over zo’n indicatiesysteem kan oordelen omdat hij er geen toegang toe krijgt, heb je als burger in feite niets aan de rechter in je relatie tot de overheid. Dat is een groot probleem.’

Maxim Februari waarschuwt voor een globale dictatuur

Krankzinnig Want dat overheden de privacy van hun burgers beschermen lijkt meer uitzondering dan regel. Wieringa: ‘Hun informatiebehoefte is oneindig. Ik schreef ooit in een essay over privacy dat de overheid alle slechte gewoonten van de tech-reuzen kopieert, om daar vervolgens nog een heel aantal van zichzelf aan toe te voegen. En dat hele pakket beveiligen ze vervolgens ook nog eens heel slecht.’   Hoe steekt de Nederlandse overheid daar bij af? Wieringa: ‘We hebben een bijzonder ingewikkelde overheid. Je wordt al half krankzinnig als je met je DigiD moet inloggen. En we hebben steeds minder hulp te verwachten. Het is logisch dat een burger fouten maakt. Als je een verkeerd hokje aanklikt, kun je jarenlang met de gebakken peren zitten. Het is een heel ingewikkelde maatschappijvorm, waarin overheid en digitalisering een gruwelhuwelijk zijn aangegaan. Technologie is niet neutraal; mensen voeren het in. Dat zie je ook bij de toeslagenaffaire: het algoritme discrimineerde. Er is niet een zuivere en volstrekt neutrale opzet te bedenken. Die bestaat niet.’ 

‘Het siert de overheid om in vertrouwen met mensen om te gaan’

Fout Hoe komt het dat men juist in de westerse wereld zoveel waarde hecht aan privacy terwijl het onderwerp in bijvoorbeeld Azië veel minder speelt? Zijn we te individualistisch? ‘Voor mij gaat het niet om privacy,’ zegt Februari, ‘maar om rechtbescherming en rechtstatelijkheid. Niet alle landen hebben een rechtsstaat zoals wij die kennen. Moeten we die rechtsstaat van ons dan maar afschaffen omdat we nu software hebben? Of omdat ze zo’n rechtsstaat in Azië ook niet hebben? Volgens mij niet. Overheden moeten de privacy en rechten van hun burgers juist beschermen. Helaas gaat dat vaak fout. Waarom? Omdat niemand heel erg geïnteresseerd is in rechtvaardigheid. Totdat het dus fout gaat, heel fout.’ 

Wat als een meerderheid van burgers dat niet zo erg vindt? Februari: ‘Wat doen we als een meerderheid van de burgers de grondwet niet meer zo belangrijk vindt? Dan kunnen we die afschaffen met twee derde meerderheid. Ik denk dat de mensenrechtenverdragen inderdaad hun langste tijd hebben gehad. Het zou mooi zijn als we daarvoor in het digitale tijdperk toch iets anders in de plaats kunnen stellen, anders komen we al snel in een globale dictatuur terecht. Maar goed, ik probeer me bij dat toekomstbeeld neer te leggen. Gelukkig heb ik geen kinderen.’ ‘Iedereen is zich ervan bewust,’ vult Wieringa aan. ‘Maar het is te complex om je er een compleet beeld bij te vormen. Zo lang er geen hinder wordt ondervonden, gaat men er schouderophalend aan voorbij. Gemak gaat mensen voor alles; veiligheid en comfort zijn slaapmiddelen.’ ‘Ik houd me er ook niet voor mijn plezier mee bezig, ik lees liever een goed boek. Maar ik zie het wel als een morele plicht om je op de hoogte te stellen over wat de overheid met je data wil en wat voor keuzes de overheid daarmee maakt.’ 

Volgens Tommy Wieringa zijn overheid en digitalisering een gruwelhuwelijk aangegaan

Lessen Inmiddels ligt de uitspraak van de rechter bijna 5 maanden in het verleden. Wieringa en Februari maken zich op voor het volgende “gevecht”. Februari: ‘Er kwam veel internationale aandacht voor de uitspraak, vooral omdat het voor zover bekend de eerste rechtszaak is waarin werd geoordeeld op basis van de mensenrechten. The closely watched case, which is seen as setting a precedent in Europe about government use of predictive algorithms, schreef The New York Times. Ik had verwacht dat het kabinet na deze uitspraak opnieuw zou kijken naar het ontwerp van de Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden, maar dat is niet gebeurd: er ligt nu een wetsvoorstel in de Tweede Kamer dat er geen blijk van geeft dat uit SyRI lessen zijn getrokken.’

‘Er komt nu een soort super-SyRI aan,’ aldus Wieringa, ‘waarvan de effecten nog veel desastreuzer zullen zijn. Daar gaan we natuurlijk opnieuw tegen procederen. Dat nieuwe systeem komt voort uit hetzelfde wantrouwen van de overheid naar de burger. Je kunt een systeem wel ongedaan maken, maar het wantrouwen blijft bestaan. De wetgever zal altijd doorgaan om de burger te bespieden met nieuwe, technologisch hoogwaardige volgsystemen.’ Toch is hij niet pessimistisch gestemd. ‘We staan pas aan het begin. Wij maken de wereld. Als je ophoudt dat te geloven, is het voorbij. Ik leef volgens een eenvoudig principe, dat van optimisme zonder hoop.’ ◼

‘Er komt nu een soort super-SyRI aan’

Deel dit artikel