Onlangs nog een treinreis gemaakt zonder vertraging door een wisselstoring? Seinstoring? Overwegstoring? Defect spoor? Een andere TAO (jargon voor ‘treindienst aantastende onregelmatigheid’)? Gefeliciteerd, de kans daarop wordt steeds kleiner. Dan maar met de auto, al heb je dan kans op file door een spoedreparatie aan de weg, of is misschien een flinke omweg nodig vanwege een gesloten brug, viaduct of tunnel. Organisaties als ProRail, Rijkswaterstaat en de ANWB, vakgremia als het Platform WOW (wegbeheerders ontmoeten wegbeheerders) en wetenschappers waarschuwen al zo’n kwart eeuw dat wegen, spoorlijnen, bruggen, kanalen en sluizen er beroerd bij liggen. De Algemene Rekenkamer kwam in 2014 met waarschuwingen over de risico’s van achterstallig onderhoud aan het hoofdwegennet en deed dat in 2016 voor hetzelfde probleem bij dammen en stuwen. In 2019 volgde de waarschuwing dat er meer geld nodig was voor bruggen en sluizen om ‘de boeggolf aan uitgesteld en achterstallig onderhoud weg te werken’. Enzovoort. Volgens de Algemene Rekenkamer is de onderhoudsachterstand van Rijkswaterstaat inmiddels 34 miljard euro, terwijl ProRail 20 miljard euro nodig heeft voor het spooronderhoud. Onderhoud van de Deltawerken kost ook 26 miljard en dan hebben we het nog niet gehad over alle gemeentelijke en provinciale wegen, bruggen en meer. Volgens Berenschot en Arcadis is daarvoor ook nog eens zo’n 15 miljard euro nodig. Eind september hingen het Economisch Instituut voor de Bouw, NGinfra, de Logistieke Alliantie en VNO-NCW/MKB-Nederland in een onderzoek ook een prijskaartje aan het probleem: die is nu zo’n 20 miljard euro per jaar – tendens stijgend. Tot dusverre gaat dit ‘alleen maar’ om geld, maar hoe zit het met de veiligheid? De Merwedebrug bij Gorinchem werd al eens afgesloten voor zwaar verkeer en Rijkswaterstaat voert verscherpte controles uit bij zestien bruggen vanwege ‘waterstofverbrossing’ van het gebruikte staal en potentieel instortingsgevaar. Toen in 2018 de Ponte Morandi bij Genua instortte met 43 doden tot gevolg, waren sommige reacties wat meewarig: het is nou eenmaal Italië. Als we niet oppassen kunnen we ook ooit zeggen: het is nou eenmaal Nederland. Het heeft lang geduurd, maar inmiddels is de boodschap geland en wordt er 18 miljard euro extra uitgetrokken voor onderhoud. Als het kabinet weerstand weet te bieden aan de lobby vanuit de regio’s die nu hun gewenste nieuwbouwprojecten in de nevelen zien verdwijnen, dan zal dit een van de ingrijpendste besluiten van het kabinet-Jetten zijn. Eén ding staat vast: het wordt de komende jaren nog veel erger met alle storingen. Het geld dat nu beschikbaar komt, is in feite nog maar een begin. Het duurt hoe dan ook nog jaren, misschien zelfs decennia, voor de achterstanden zijn weggewerkt.

Een nieuwe poging om de bouw van woningen te versnellen: half september presenteerde het kabinet een Actieplan met vijftig deels al bekende actiepunten; je zou het ook goede voornemens kunnen noemen. De essentie: bouwen moet sneller door het wegnemen van knelpunten in regelgeving en procedures, door meer industrialisatie en standaardisering van de bouw zelf (‘huizen uit de fabriek’) en door belemmeringen als gevolg van netcongestie en stikstofproblemen aan te pakken. Als de acties het gewenste resultaat hebben – 100.000 nieuwbouwwoningen per jaar – kan het plan een “kroonjuweel” van dit kabinet worden, alleen zijn de twijfels bij deskundigen nu al luid en duidelijk. Zo waarschuwt het Instituut voor Publieke Economie (IPE) dat betaalbaarheidseisen (het kabinet wil specifiek de bouw van betaalbare huurwoningen door corporaties en binnen- en buitenlandse private partijen stimuleren) niet alleen de woonlasten verlagen, maar ook het rendement voor investeerders. De vastgoedsector stelt daarnaast dat het door de belastingdruk op woningverhuurders (het actieplan bevat daarover de vrijblijvende opmerking ‘fiscale maatregelen hebben budgettaire gevolgen’) voor marktpartijen onaantrekkelijk is om in woningbouw te investeren. De nadruk op middenhuur is volgens het IPE een prikkel om kleiner en dus goedkoper te gaan bouwen, omdat investeerders alleen op zo rendement kunnen halen. Het gevaar dreigt daardoor dat er (te) kleine woningen worden gebouwd die niemand echt wil. Hoogleraar woningmarktbeleid Peter Boelhouwer (TU Delft) noemde het actieplan ‘blijmoedig en naïef’ en ziet vooral een financieel probleem: op jaarbasis stelt het kabinet voor alle stimuleringsmaatregelen 1,16 miljard beschikbaar, terwijl er naar verwachting zo’n 3 tot 5 miljard nodig is om werkelijk effect te hebben.