Burger­participatie is goed te doen

Advies aan gemeenten: gooi de luiken open

Tekst Marc Notebomer Beeld Publiek Denken

Burgerparticipatie vraagt nogal wat van gemeenten. Sommige hebben er negatieve ervaringen mee, andere juist positieve. Met de Publiek Denken Barometer Burgerparticipatie willen Peter van Hoesel en Rob van Engelenburg gemeenten aan het denken zetten over het nut en de noodzaak van participatie. De Barometer is nadrukkelijk niet bedoeld als wedstrijd. Het doel is dat gemeenten van elkaar leren hoe burgerparticipatie het beste functioneert en welke valkuilen ze beter kunnen vermijden.

‘Er zijn meer dan genoeg goede voorbeelden en praktijkervaringen’

Peter van Hoesel en Rob van Engelen­burg houden zich al langere tijd met participatie bezig. Als toegepast sociaalwetenschappelijk onderzoeker heeft Van Hoesel zijn hele loopbaan overheidsbeleid onderzocht. Daarnaast was hij actief op gemeenteniveau, onder meer als raadslid. Rob van Engelenburg is sinds 2010 bezig met constructieve burgerparticipatie, onder meer bij individuele projecten als de Rijnlandroute (verbinding A4 – N44 bij Leiden: burgerinitiatief heeft de boortunnel gelanceerd geheel onder Voorschoten door) en ruim tien andere projecten. Daarnaast is hij mede-initiatiefnemer van Alliantie Burgers Voorschoten en heeft hij samen van Van Hoesel en anderen het Kenniscentrum Burger & Overheid opgericht, dat onder meer een leergang burgerparticipatie heeft ontwikkeld. Burgerparticipatie is volgens Van Hoesel en Van Engelenburg voor gemeenten een lastig onderwerp en daardoor worden kansen op beter beleid vaak niet benut. Van Engelenburg: ‘Na de gemeenteraads­verkiezingen van maart 2018 heeft ongeveer twee derde van alle gemeenten burgerparticipatie hoog in het coalitievaandel gezet, maar het omzetten van woorden en papier in daden is een zoektocht gebleken. Dat neemt niet weg dat er genoeg goede voorbeelden en praktijkervaringen zijn. Met de Barometer Burgerparticipatie willen we meer zicht krijgen op het proces van samenwerking tussen inwoners en bevoegd gezag. Hoe werkt het? Welke rol heeft het college, de raad, de ambtenarij en last but not least: de inwoners? Wat gaat goed en fout, waar zitten de voorbeeldprojecten en hoe werken die? Wat kunnen gemeenten en burgers hiervan leren? De praktijk als leerschool dus.’ Van Hoesel vult aan: ‘De Barometer is niet bedoeld als wedstrijd maar als aansporing om verder te komen en te leren van elkaars ervaringen, niet alleen vanwege de nog in te voeren Omgevingswet, maar ook en vooral om burgers op alle gebieden mee te laten doen.’

Stand van zaken Dat klinkt allemaal mooi maar hoe breng je de stand van zaken rondom burger­participatie in kaart? Van Hoesel: ‘Het is heel goed te meten, dat is wel gebleken uit onze exercitie. De betrouwbaarheid daarvan kun je afmeten aan de vrij hoge overeen­stemming tussen de beoordelaars en de validiteit van de nadere informatie de we kregen tijdens onze bezoeken aan de 5 gemeenten met de hoogste totaalscores.’ ‘We hebben alle gemeenten een vragenlijst gestuurd met 9 open vragen, plus nog wat gesloten feitelijke vragen. Die vragenlijst is door 63 gemeenten ingevuld. De antwoorden geven een duidelijk beeld hoe participatie in de betreffende gemeenten wordt aangepakt. Vervolgens hebben drie beoordelaars onafhankelijk van elkaar scores toegekend aan de antwoorden op de open vragen. Op basis daarvan hebben we besloten de vijf gemeenten met de hoogste totaalscores een bezoek te brengen om meer te weten te komen over hun aanpak. Die bezoeken leverden veel belangwekkende nadere informatie op.’ Van Engelenburg: ‘Voorbeelden van die open vragen zijn onder andere: wat wordt door jullie onder burgerpartici­patie verstaan, wat zijn de rollen van de diverse actoren, hoe staan burgers hier tegenover en welke faciliteiten zijn beschikbaar? Daarnaast hebben we expliciet ingezoomd op praktijkvoor­beelden en resultaten.’

‘Zoek de samenwerking met inwoners creatiever op’

Denkkracht Zijn er zaken die Van Hoesel en Van Engelenburg in het bijzonder zijn opgevallen in de opbrengsten van de Barometer? Van Hoesel: ‘Als je er als gemeente positief tegenover staat, is burgerparticipatie goed te doen en levert het heel wat concrete successen op, plus een groeiend vertrouwen van burgers in de gemeentelijke overheid. Uiteraard kun je niet iedereen tevredenstellen, maar je komt heel wat verder dan wanneer je burgers min of meer negeert.’ Volgens Van Engelenburg werkt burgerparticipatie pas als de gemeente haar blik expliciet richt op haar inwoners als doelgroep en partner. ‘Waar ze overigens ook voor is opgericht en door wordt betaald. Een ambtenaar aanstellen voor burgerparticipatie is niet genoeg. Schep eerst ruimte met een open mind voor samenwerking, beleidsontwikkeling van onderop en een andere bestuurscultuur met ruimte voor meningen van anderen. Met andere woorden: gooi de luiken open en werk vraag- en samenwerkingsgericht.’ ‘Ten tweede viel mij op dat het invullen van de samenwerking met burgers niet alleen een zoekproces is maar lokaal erg verschilt. In sommige gemeenten zijn burgers meer gericht op het versterken van de denkkracht van de gemeente en in andere meer op de doe-kracht, wat een andere benadering vereist. Lokaal maatwerk is dus nodig.’ ‘Tot slot was met name de meerwaarde van burgerparticipatie opvallend. Niet alleen door succesvolle samenwerkings­projecten maar ook door de versterking van het onderling vertrouwen en begrip voor elkaars standpunt en rol, het vergroten van het contactnetwerk, maatschappelijk relevant bezig zijn.’

Creatiever Wat gaat er met de resultaten van de Barometer Burgerparticipatie gebeuren? Van Engelenburg: ‘Niet alleen worden de resultaten teruggekoppeld naar de deelnemende gemeenten maar ook gepubliceerd in deze editie van Publiek Denken en mogelijk op de website van het Kenniscentrum Burger & Overheid. Daarnaast hopen we dat gemeenten zich laten inspireren om de samenwerking met inwoners vaker en creatiever op te zoeken en hun ervaringen te delen met collega-gemeenten.’ Van Hoesel: ‘Verder hopen we dat we komend jaar een volgende meting kunnen houden, waaraan we de vooruitgang op dit gebied kunnen afmeten. Wellicht kunnen we er de eerdergenoemde leergang burger­participatie ook nieuw leven mee inblazen.’ ◼

Publiek Denken Barometer Burgerparticipatie

De Publiek Denken Barometer Burgerparticipatie is een initiatief van de Stichting Publiek Doen in samenwerking met het Kenniscentrum Burger & Overheid. Gemeenten die aan de Barometer Burgerparticipatie deelnemen, krijgen inzicht in hoe hun aanpak van burgerparticipatie zich verhoudt tot die van andere gemeenten. Aan de eerste editie van de Publiek Denken Barometer hebben 63 gemeenten deelgenomen. Op pp. 34-37 is te lezen welke vijf gemeenten de meest positieve ervaringen met burgerparticipatie hebben.

Deel dit artikel