Stukjes van dezelfde puzzel

Circulaire economie en energietransitie

Stukjes van dezelfde puzzel

Circulaire economie en energietransitie

Tekst Maurits van den Toorn Beeld Duurzaamheid.nl

De ontwikkeling van de circulaire economie staat nog in de kinderschoenen. Een tandje bijschakelen is hard nodig, ook om de energietransitie sneller vooruit te helpen.

Volgens Anne-Marie Rakhorst heb je bij een circulaire economie de helft van je energietransitie al binnen

De SER stelde het enige tijd geleden in een advies, staatssecretaris Stientje van Veldhoven van Infrastructuur en Waterstaat benadrukte het onlangs nog eens op de Klimaatdag: de helft van de klimaatdoelen kunnen we bereiken door minder energie te gebruiken en meer in te zetten op hernieuwbare energie. De andere helft moeten we oplossen door circulair gebruik van grondstoffen en producten: ‘Dat begint met het circulair ontwerpen en produceren van windmolens, accu’s en zonnecellen. Want de energietransitie zelf gaat gepaard met een enorme grondstofhonger.’

‘Circulariteit is niet goed in de klimaatakkoorden verankerd’

Meer dan innovatie Ook voor Anne-Marie Rakhorst, ondernemer, publicist en eigenaar/initiatiefnemer van het onafhankelijke platform Duurzaamheid.nl, is het glashelder: ‘De circulaire economie en de energietransitie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Bij een circulaire economie hoef je de helft van je energietransitie niet uit te voeren, die heb je dan al binnen door alle hergebruik van materialen. Denk alleen maar aan het gebruik van schaarse aardmetalen die nodig zijn voor zonnepanelen en batterijen.’ In vergelijking met de energietransitie staat de omslag van de huidige lineaire economie naar een circulaire nog helemaal aan het begin. Bij die overgang zijn innovaties op het gebied van bijvoorbeeld (ander) materiaalgebruik essentieel, maar dat is niet voldoende. Er zijn ook veranderingen nodig in ons gedrag. Lastig, ook omdat het onderwerp “circulair” bij veel mensen nog niet erg leeft. Rakhorst: ‘We merken dat er wel eens wat makkelijk wordt gedacht dat innovatie alle problemen kan oplossen. Maar innovatie is duur en kost tijd, terwijl er voor nieuwe vindingen in het begin vaak gebrek aan vraag is. De verandering zal ook moeten komen door het tegengaan van verspilling en het verminderen van de consumptie. Gebruik in plaats van bezit van bijvoorbeeld elektrische scooters en auto’s is een goede ontwikkeling in circulaire richting.’

Producenten Niet alleen de consument, ook de producent draagt daarvoor verantwoor­delijkheid. Producenten zijn verantwoordelijk voor circulair ontwerpen, zij moeten de grondstoffen kiezen en die zo met elkaar verbinden dat ze geschikt blijven voor hergebruik en niet alleen maar in de verbrandingsoven kunnen verdwijnen. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft in het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie vijf “prioritaire ketens” gedefinieerd, waaronder consumptie­goederen. Rakhorst is voorzitter van het transitieteam voor dit onderwerp. ‘We hebben voor consumptiegoederen een transitie­agenda gemaakt voor de overgang van lineair naar circulair. Een goed voorbeeld van producenten-verantwoordelijkheid is de recente afspraak voor de aanpak van matrassen: nu worden er jaarlijks in Nederland 1 miljoen matrassen verbrand. Fabrikanten hebben nu met elkaar afgesproken om matrassen te recyclen. We willen vergelijkbare afspraken ook voor kleding gaan maken, want nu wordt nog steeds 90 procent van alle kleding uiteindelijk verbrand. Wat dat laatste betreft is de huidige populariteit van tweedehands kleding – vintage – een gunstige ontwikkeling.’

Circulaire voorloper

‘Circulaire economie en de energietransitie hebben met elkaar te maken doordat ze er allebei aan bijdragen dat we de aarde zo goed mogelijk achterlaten voor onze kinderen en kleinkinderen. Ik zie het verband tussen beide vooral aan het begin en aan het einde, in de zin van minder grondstoffengebruik en minder CO2-uitstoot,’ stelt Jan Hoek, namens GroenLinks wethouder in Almere. Hij is onder meer verantwoordelijk voor duurzame ontwikkelingen en innovatie. ‘We kunnen de klimaatproblemen kleiner maken door de CO2-uitstoot te verminderen en te zorgen dat we bijvoorbeeld oude windmolens circulair verwerken.’ Almere is een circulaire voorloper. Een belangrijk onderdeel van de plaatselijke circulaire economie is de afvalverwerking in het zogenoemde Upcyclecentrum, vertelt Hoek. ‘Afval is grondstof; om ervoor te zorgen dat die grondstof goed blijft is het geen open depot, maar hebben we er een dak op gezet. We hebben ruimtes beschikbaar voor startups die hier afval kunnen “jutten” om daar verkoopbare producten van te maken. Elders in de stad hebben we een betonfabriek die oud beton verwerkt, we maken straatmeubilair uit maaisel van waterplanten en we construeren objecten voor weg- en waterbouw uit plasticafval. Op de Floriade in 2022 komt zelfs een huis dat wordt gebouwd uit plastic die is gemaakt van dat afval.’ Als het gaat om de energietransitie loopt Almere in de woorden van Hoek mee met anderen: ‘We doen wat we moeten. Er zijn veel huizen met zonnepanelen en in Almere wordt ongeveer de helft van de warmte geleverd door een warmtenet. Het voordeel is dat voor verduurzaming, bijvoorbeeld door gebruik te gaan maken van geothermie, geen aanpassingen aan woningen en gebouwen nodig zijn. En natuurlijk kijken we bij nieuwbouw naar het materialengebruik en zorgen we voor een laag energiegebruik.’

Circulaire economie en de energie­transitie zijn dan wel met elkaar verbonden, anders dan in Duitsland en Scandinavië komt dat in het huidige beleid nog niet voldoende uit de verf. Rakhorst pleit ervoor om de transitie naar de circulaire economie even hoog op de agenda te zetten als de energie­transitie. ‘Dat dit nu niet gebeurt is een erfenis uit het verleden: de Sustainable Development Goals (SDG's) van de Verenigde Naties zijn een onderwerp van Buitenlandse Zaken, de circulaire economie valt onder IenW en de energietransitie onder het ministerie van Economische zaken en Klimaat. Gevolg daarvan is dat je steeds moet lobbyen tussen de ministeries. Circulariteit is nu niet goed genoeg in de klimaatakkoorden verankerd. Het is alleen in de industrietafel aan bod gekomen en niet bij bijvoorbeeld mobiliteit, terwijl er een rijksbrede aanpak nodig is waarin de twee onderwerpen met elkaar zijn verbonden.’ Rakhorst ziet het wel langzaam de goede kant opgaan. ‘Je ziet dat de aandacht voor circulaire economie en voor de SDG’s groeit omdat wordt ingezien dat die kunnen leiden tot 50 procent minder CO2-uitstoot en ook kunnen bijdragen aan meer bestendigheid in productieketens. De coronacrisis heeft daarbij geholpen, met de problemen die er waren met de mondkapjes. We hebben gemerkt hoe kwetsbaar we zijn. Dat willen we niet nog een keer, dus het is logisch dat je gaat kijken naar je internationale productieketens en naar je grond­stoffen­gebruik. We moeten daar goede keuzes in maken. Namens staats­secretaris Van Veldhoven voeren we nu gesprekken om de circulaire economie in de klimaattafels te verankeren. We maken een overzicht van wat er al wordt gedaan en waar de witte vlekken zitten.’ De circulaire economie wordt ook opgeno­men in de plannen van de Regionale Energie­strategieën die nu worden opgesteld. ‘We nemen de footprint van bepaalde oplossingen op en besteden bijvoorbeeld aandacht aan de samenstelling van windmolens. Welke materialen kun je daar het beste in gebruiken vanuit het oogpunt van circulariteit? De bladen van de wieken zijn nu gemaakt van composieten die nauwelijks hoogwaardig herbruikbaar zijn. Ook belangrijk: zet apparaten op een andere manier in elkaar, zodat ze na afloop van hun levensduur beter te demonteren en vervolgens herbruikbaar zijn.’

‘De circulaire economie staat nog aan het begin’

Opbrengsten Er komt een monitoring van de circulaire economie, het Planbureau voor de Leefomgeving werkt aan een Integrale Circulaire Economie Rapportage die in januari zal verschijnen. Daarin kunnen we zien hoe circulair Nederland inmiddels is en hoe de progressie is. Rakhorst: ‘Dit staat los van de klimaatrapporten, terwijl het natuurlijk heel goed zou zijn om beide onderwerpen dichter bij elkaar te brengen en als één geheel uit te voeren om de weeffout uit het verleden te corrigeren. Maar er zit in ieder geval ontwikkeling in, steeds meer mensen zien het verband en het is ook goed dat staatssecretaris Van Veldhoven aanwezig was op de recente Klimaat­dag.’ De circulaire economie en energietransitie zijn volgens haar als puzzelstukjes. Ze hoopt dat in het regeerakkoord van het volgende kabinet de kans wordt gegrepen om de circulaire economie en de energie­transitie als één samenhangend pakket te zien. Wat Rakhorst betreft moet er dan ook meer aandacht zijn voor de opbrengsten daarvan. ‘We moeten ons realiseren: het gaat er niet om wat het kost, maar om wat het opbrengt. De circulaire economie en de energietransitie leveren nieuwe banen op, er is sprake van waardecreatie. Door innovatie – circulaire windmolenparken, duurzame huizen, slimmer gebruik van grondstoffen door de industrie – worden we concurrerender.’ ◼

Deel dit artikel