‘Rechtvaardige transitie op afstand grootste opgave’

Diederik Samsom over Europese Green Deal

‘Rechtvaardige transitie op afstand grootste opgave’

Diederik Samsom over Europese Green Deal

Tekst Marc Notebomer Beeld ANP en Shutterstock

In de meeste Europese landen is het doorgedrongen dat Europa een duurzamere weg in moet slaan. Met de Europese Green Deal, die eind 2019 door de Europese Commissie werd gepresenteerd, geeft men daar handen en voeten aan. Centraal in de Green Deal staat sociale rechtvaardigheid. In plaats van meer geld in minder handen, moeten de lusten en lasten zo eerlijk mogelijk worden verdeeld. ‘Voor de Green Deal geldt: hij zal rechtvaardig zijn of niet plaatsvinden,’ zegt Diederik Samsom, kabinetschef van Eurocommissaris Frans Timmermans.

De discussie in Nederland is een light versie van die in Oost- en Zuid-Europa

‘Voor één ecosysteem heb je één plan nodig’

Duurzaamheid heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het leven van Diederik Samsom. Toen hij 15 was, ontplofte Tsjernobyl, werd het Greenpeace-schip Rainbow Warrior tot zinken gebracht en las hij het boek Kinderen van Moeder Aarde van Thea Beckman. Dat was het moment waarop hij zich realiseerde: de wereld is niet goed bezig en dat moet veranderen. Als medewerker van Greenpeace, directeur van een startup energiebedrijf dat groene energie verkocht en Tweede Kamerlid en partijleider van de PvdA, gaf hij die betrokkenheid bij een betere en groenere wereld concreter vorm. Nadat hij eind 2016 de Tweede Kamer verliet, werkte hij een tijdje voor zichzelf. Opnieuw met een focus op duurzaamheid. Zo werkte hij onder andere aan het Klimaatakkoord van de Nederlandse overheid. Zero pollution Vorig jaar werd Samsom gebeld door Eurocommissaris Frans Timmermans. Of hij hem wilde ondersteunen bij de Green Deal, het ambitieuze klimaatplan van de Europese Commissie dat Europa in 2050 als eerste continent klimaatneutraal moet maken. Sindsdien is hij chef van het kabinet van Timmermans. De Green Deal is volgens Samsom op drie cruciale punten anders dan eerdere klimaatplannen. ‘Ambitie is er een van,’ zegt hij. ‘Voor het eerst is een politiek plan niet voor het haalbare gegaan, maar voor wat nodig is om de toekomst veilig te stellen voor de volgende generaties. Daar hoort klimaatneutraal in 2050 bij, maar ook zero pollution: stoppen met vervuilen. En de achteruitgang van de biodiversiteit stoppen. Eerder stierven soorten uit door meteorietinslagen of andere gebeurtenissen. Deze keer doen we het zelf. We kunnen het dus ook zelf stoppen.’ Het tweede verschil is dat de Green Deal een alomvattend en samenhangend plan is. Samsom: ‘We maken niet eerst beleid voor landbouw, en dan een jaar later transport en dan weer twee jaar later energie, maar pakken alles in een keer aan. Dat is ook logisch. Er is immers maar één ecosysteem waarin alles met elkaar samenhangt – dat toont corona ook weer aan – en daar heb je één plan voor nodig.’ Een derde belangrijk verschil, aldus Samsom, is de rol die sociale rechtvaardigheid speelt in de Green Deal. ‘Dat hebben we in het hart van het beleid geplaatst. Bij eerdere grote omwentelingen in de samenleving werd de schade toch vooral achteraf gerepareerd. Neem bijvoorbeeld de stoommachine, die heeft wel geleid tot een enorme welvaartssprong maar die werd ongelijk verdeeld: meer geld en macht in de handen van minder mensen. Bij de Green Deal is dat anders. Het motto is: hij zal rechtvaardig zijn of niet plaatsvinden.’

Diederik Samsom: ‘Voor het eerst is een politiek plan niet voor het haalbare gegaan, maar voor wat nodig is om de toekomst veilig te stellen voor de volgende generaties’

‘Zelfs Dré Hazes maakt reclame voor zonnepanelen’

Renovation Wave Een rechtvaardige transitie is op afstand de grootste opgave binnen de Green Deal, zegt Samsom. ‘De technologie is belangrijk maar de sociale uitdaging is de grootste kluif voor politici. Je hebt het dan over regio’s als West-Macedonië in Griekenland, Katowice in Polen en gebieden in Noord-Spanje, waar het echt anders is dan hier. Voor deze regio’s – waar de uitdaging dus bijzonder groot is – hebben we een Just Transition Fonds in het leven geroepen. Maar er is meer nodig dan geld en technologie. Er is beleid nodig en daar beginnen we nu pas aan.’ Onlangs presenteerde de Europese Commissie de Renovation Wave: een initiatief dat de renovatie en verduurzaming van gebouwen en woningen ondersteunt. Samsom: ‘Er zijn 200 miljoen oudere gebouwen die eigenlijk allemaal moeten worden aangepakt. Als je die renovatie goed doet, levert het banen en economische impulsen op, een verduurzaamde gebouwde omgeving, en een lagere energierekening voor de bewoners. Het meest voor de hand liggend, zeker in Nederland, is om te beginnen met woningen in de sociale sector. Zo gun je mensen met een kleine portemonnee het eerste profijt van deze transitie. Dat is een stuk sympathieker dan de benzine duurder maken en mensen op kosten jagen. Overigens gaan we brandstoffen duurder maken, laat daarover geen misverstand bestaan. Maar ook hier kan de coronacrisis helpen, want we kunnen nu overheidssteun  voor autofabrikanten koppelen aan programma’s die de productie van elektrische auto’s voor mensen met een modaal salaris een boost kunnen geven.’ ‘De coronacrisis heeft een donkere deken over de samenleving gelegd,’ gaat hij verder. ‘Het duurt tergend lang en we krijgen nog wel een paar tegenslagen. Maar het herstel dat ongetwijfeld gaat komen, biedt kansen. Via een nieuw financieringsinstrument getiteld Next Generation EU stellen we een herstelpakket beschikbaar van 750 miljard euro. Om in aanmerking te komen voor hun deel daarvan moeten de lidstaten herstelplannen indienen. We hebben vastgelegd in de regels dat de verduurzaming van woningen, de energiesector en de industrie onderdeel moet zijn van die plannen.’

Gejuich en champagne? De Europese Unie staat niet bekend om haar eensgezindheid en daadkracht. De lidstaten komen soms moeilijk tot een gezamenlijke koers. Staan de neuzen wel dezelfde kant op als het om verduurzaming gaat? ‘Je bedoelt: zitten ze te wachten op Europese voorwaarden,’ lacht Samsom. ‘Niet met gejuich en champagne, maar dat geldt voor alle landen, ook voor Nederland. De discussie in Nederland is de light versie van de discussie in andere delen van Europa. Hoe zeer wij hier ook worstelen met onze eigen vraagstukken, het achterland van Bulgarije is echt een andere wereld. In Nederland gaat het vooral om organiseren: hoe regelen we het allemaal in dat kleine dichtbevolkte landje? In veel landen zijn de problemen pregnanter en de inkomens laag. Het gaat daar over andere, fundamentelere zaken.’ Toch groeit het bewustzijn in heel Europa dat de Green Deal de weg vormt naar een groenere toekomst. Als voorbeeld noemt Samsom Polen. ‘Dat land stond lange tijd symbool voor de weerstand van Oost-Europa en de kolengedreven economie die van geen wijken wil weten. Onvermurwbaar waren ze. Maar dat verandert in adembenemend tempo. Eerst hebben de Polen hun weerstand tegen klimaatneutraliteit laten varen. Nu gaan ze al mee in de gedachte dat we in 2030 zo’n 55 procent CO2-reductie moeten behalen. Mind you, formeel is het nog 40 procent. Het grootste energiebedrijf in Polen heeft recent aangekondigd voor klimaatneutraal te gaan. Je hebt het dan dus niet over een overheid maar over een bedrijf met een bedrijfsstrategie en een enorme investeringsportefeuille. Het gaat niet meer om Brussel, zogenaamd “opgelegd gedoe” maar om private investeringen, groei, banen en schone lucht. En dan gaat het snel. Het past niet bij ons clichébeeld, maar juist in Oost-Europa vind je veelbelovende energiestartups, opgericht door jonge, technisch opgeleide mensen. Dat stemt echt optimistisch.’  Dré Hazes En het draagvlak onder de inwoners, de Europese burgers? Samsom: ‘Het is niet zo dat Brussel dit verzonnen heeft en nu de samenleving “lastigvalt” met iets wat ze zelf nog niet had bedacht. Het is andersom. De Green Deal is het gevolg van een steeds groter bewustzijn in een steeds groter deel van de samenleving dat dit moet gebeuren. En ook dat er voordelen aan zitten.’ De technologie helpt daarbij. ‘Neem bijvoorbeeld zonnepanelen. Zo’n 12 jaar geleden was je een klimaatzonderling als je van die dure blauwe platen op je dak had. Wat bracht dat nou op? Tegenwoordig ben je een dief van je eigen portemonnee als je het niet doet. Zelfs Dré Hazes maakt er reclame voor. Dan zit je in een ander speelveld.’

Bomen Schone lucht, rust en ruimte… de laatste tijd zie je de behoefte daaraan groeien, aldus Samsom. ‘Door de coronacrisis zijn meer mensen op de fiets gestapt. Logisch want de metro of de bus zijn nu niet zo’n aantrekkelijk alternatief. En meer autoverkeer levert verkeersinfarcten op. Steden leggen dus massaal fietspaden aan. Ook is het aantal initiatieven gegroeid om groen te planten. Een boom in de straat… daar worden mensen vrolijk van. Een boom verandert de atmosfeer, letterlijk en figuurlijk. Om die reden heeft Frans Timmermans gezegd dat we 3 miljard bomen in Europa gaan planten.’ Samsom: ‘Aan de ene kant van de Green Deal heb je dus de hightech technologie en industrie, en aan de andere kant heb je het over samen bomen planten, in je eigen buurt. Het klinkt misschien een beetje soft, maar ook beslissingen om een straat af te sluiten voor auto’s draagt enorm bij aan het gevoel dat je met z’n allen een positieve verandering brengt. Vroeger was meer milieu, minder leuk. Dan moest de kachel lager, mocht je minder douchen en dergelijke. Nu draait dat om.’ Offshore Het worden drukke tijden voor Timmermans en Samsom. De Renovation Wave is net gelanceerd en het komt er nu op aan om voornemens en woorden om te zetten in daden. Samsom: ‘Het spreekwoord zegt: een olifant eet je in kleinere stukken op. We nemen dus kleine stappen; zo houden mensen het overzicht en blijven zaken concreet.’ ‘De komende tijd zullen we ons bezighouden met de offshore energiestrategie. Hier in Nederland gaat het dan om wind, in andere landen, zoals Spanje en Schotland, bijvoorbeeld om getijden- en golfenergie. Daarna volgt mobiliteit. Er is grote behoefte aan een nieuwe mobiliteitsstrategie: minder vliegen en schonere auto’s, aangeblazen door het herstelpakket Next Generation EU en de plannen die elke lidstaat, ook Nederland, opstelt. Het is onze opdracht om te zorgen voor samenhang tussen al die plannen. Met daarin in ieder geval ook een plek voor waterstof. Dat is de energiedrager van de toekomst.’ ◼

‘De weerstand in Oost-Europa verdwijnt in rap tempo’

Deel dit artikel