Wees eerlijk
over lusten en lasten

Energietransitie: droomscenario of gederfd levensgenot?

Tekst Maurits van den Toorn

Beeld Eric de Vries

Bij de komende energietransitie zijn de lusten en lasten nog niet gelijk verdeeld. Kijk daarom niet alleen naar technologische ontwikkelingen, maar heb ook oog voor de sociale consequenties van de veranderingen. Dat is de boodschap van Renee Kooger en Koen Straver van TNO, die in 2017 een essaybundel samenstelden om het onderwerp op de agenda te krijgen.

‘Het gaat om meer
dan wind en kosten’

De sociale kant van de transitie is lange tijd onderbelicht gebleven, terwijl die juist van groot belang is voor de acceptatie ervan. Kooger, milieuwetenschapper, en Straver, sociaal psycholoog, kijken interdisciplinair – holistisch, zoals Kooger zegt – naar windmolens, zonnepanelen en andere technologie. ‘Het gaat om meer dan wind en kosten, we moeten beseffen wat de gevolgen van technologische veranderingen zijn.’ Ze waarschuwen dat de energietransitie winnaars en verliezers kent en tot nieuwe vormen van ongelijkheid kan leiden. Wie enigszins Bijbelvast is, kent het Mattheuseffect dat nu dreigt: zij die veel hebben, krijgen meer. Zij die minder hebben, zullen nog meer verliezen.’

Er zijn drie effecten waar we bij de transitie rekening mee moeten houden. Als eerste de verdeling van lusten en lasten: wie profiteert en wie wordt gedupeerd? Kooger: ‘We gaan over op duurzame energie, maar wie heeft er last van de windmolens die we daarvoor plaatsen?’ Ten tweede zijn er procedurele effecten: ‘Wie beslist over de plaatsing van windmolens? Verloopt de besluitvorming op een eerlijke manier? Zijn de mensen die last hebben van de transitie ook in de besluitvorming vertegenwoordigd?’ En ten derde is er erkenning: wordt de positie die kwetsbare of gedupeerde groepen burgers ondervinden erkend? Straver: ‘Als er (meer) begrip is voor hun positie zullen mensen eerder bereid zijn mee te denken en mee te werken. Als het beleid aan de hand van deze drie elementen wordt getoetst en uitgedragen, draagt dat veel aan bij om het wantrouwen bij mensen weg te nemen.’


Gederfd levensgenot

De transitie kan scheidslijnen in de maatschappij veroorzaken die anders lopen dan je zou verwachten, het is niet alleen rijk en hoogopgeleid aan de ene kant en arm en laagopgeleid aan de andere. Om in scenario’s te denken: zo kan de villabewoner bij wie op het veld achter het huis een rij fel reflecterende zonnepanelen verrijst de pineut zijn. Anderzijds heeft een sociale huurder waarschijnlijk minder last en zorgen rond de transitie dan de huiseigenaar die zich de investering voor het aardgasvrij maken van zijn pand niet kan veroorloven. Het gevolg: steeds hogere energierekeningen en een onverkoopbaar huis in een wellicht verpauperende wijk. En wie zich dan ook nog eens geen elektrische auto kan permitteren, mag met zijn diesel – en wellicht zelfs ooit benzineauto – niet meer de stad in en moet noodgedwongen met de bus. Zo’n opeenstapeling van effecten betekent een behoorlijke dosis gederfd levensgenot. Kooger: ‘Het lastige is dat mensen met veel thema’s tegelijk worden geconfronteerd: het huis moet aardgasvrij worden, de energietarieven worden variabel en de mobiliteit wordt elektrisch.’

Ook de sociale structuur van een wijk kan een rol spelen, vertelt Straver: ‘In wijken met meer zelforganiserend vermogen – wat niet per definitie rijkere wijken zijn – ontstaat meer en sneller overleg over energieprojecten, waardoor mensen eerder van de transitie kunnen profiteren.’


Kooger: ‘En bedenk dat de werkgelegenheid van veel mensen in de olie- en gasindustrie op de tocht komt te staan. Dat gaat niet om kansarme mensen en het zijn veelal ook niet de minste banen, maar het is wel iets waar je rekening mee moet houden, door mensen tijdig om te scholen bijvoorbeeld.’

Beiden benadrukken dat de transitie geen doem­scenario hoeft te zijn, maar ook een droomscenario kan worden. Straver: ‘Er ontstaan juist nieuwe kansen voor mensen die nu een opleiding elektrotechniek gaan volgen. De jonge generatie heeft misschien nog niet eens door wat voor kansen ze hebben. Het goede is dat we, anders dan indertijd bij de Limburgse mijnsluitingen, nu alvast kunnen nadenken over de mogelijkheid om zo min mogelijk verliezers te hebben.


Moeilijke beslissingen

De sociale aspecten van de transitie krijgen gaandeweg meer aandacht. Weliswaar is er nog geen concreet beleid, maar er zijn inmiddels meer kennisinstellingen die er onderzoek naar doen. Kooger: ‘Het is aan het doordringen dat dit belangrijk is. Het aardgasvrij maken van woningen is aanvankelijk puur vanuit de techniek bezien, maar inmiddels wordt beseft dat we de mensen daarin mee moeten nemen om draagvlak te krijgen. Mensen begrijpen dat moeilijke beslissingen nodig zijn. Je kunt nooit iedereen daarin meenemen, maar we moeten de mensen wel serieus nemen en eerlijk zijn over de keuzes die we maken.’

Straver: ‘Als we draagvlak willen creëren, dan moeten we nu, in het begin, durven vertragen om daarna te kunnen versnellen. We doen de dingen nu soms te haastig. Er wordt te weinig kennis en ervaring gedeeld, iedereen is het wiel opnieuw aan het uitvinden en we trekken te weinig tijd uit om de mensen mee te nemen. Het is nodig om continu in gesprek te zijn met de samenleving. Een goed voorbeeld daarvan is de gemeente Haarlem, waar het gesprek wordt gevoerd via de bestaande sociale structuren in de wijken. Op die manier hoort de gemeente wat er leeft in de wijk en ontstaat een dialoog met de mensen in plaats van dat ze iets opgelegd krijgen.’

Kooger: ‘Wees vooral niet te bang om “aan de voorkant” met mensen te praten. Dat kost inderdaad tijd, maar het bespaart later juist heel veel tijd. Dát moeten we duidelijk maken!’ ◼


Lees meer over onderzoek van TNO en de sociale aspecten van de energietransitie:


‘We trekken te weinig tijd uit om de mensen mee te nemen’

Deel dit artikel