Gunnen en vergunnen

Leef- en systeemwereld aan elkaar koppelen

Tekst Ellen Röling Beeld ANP

De Omgevingswet geeft burgers de kans om mee te beslissen over hun leefomgeving. Maar hoe betrek je ze erbij en hoe kun je ze voorbereiden op de samenwerking met bijvoorbeeld gemeente of provincie? Aan de Participatietafel Omgevingswet van DuurzaamDoor komen alle betrokken partijen al lerend, doend en delend samen tot waardevolle inzichten.

‘Voor succesvolle samenwerking komt de toenadering van twee kanten’

Tarsy Lössbroek is projectleider van DuurzaamDoor. ‘Participatie is een van de pijlers van de Omgevingswet, zegt hij. ‘Als de wet in 2022 van kracht wordt is het belangrijk dat de leefwereld van actieve bewoners en maatschappelijke initiatieven en de systeemwereld van gevestigde organisaties elkaar weten te vinden. En dat ze met meer succes kunnen samenwerken aan maatschappelijke opgaven, dan nu het geval is. In de systeemwereld bestaat al een overvloed aan trainingen en publicaties waarmee ambtenaren inzicht krijgen in wat daarvoor nodig is. Maar voor succesvolle samenwerking is ook aandacht nodig voor de kracht en zwakte van burgerinitiatieven, anders leidt de wet niet tot een trendbreuk in samenwerking. Met de Participatietafel Omgevingswet richten we ons daarom op het versterken van de beweging van onderop. Zo brengen we maatschappelijke initiatieven, overheid, onderwijs en andere betrokken partijen bij elkaar om samen te leren en ervaringen op te doen en best and worst practices te delen. Met als doel het participatieve vermogen van de burger en het responsief vermogen van de overheden te vergroten.’

Andere werelden De afgelopen twee jaar organiseerde de participatietafel een aantal bijzondere bijeenkomsten en activiteiten onder de naam Omgeving ontmoet Omgevingswet. Dat startte met de vraag waar maatschappelijke initiatieven tegenaan lopen en wat er nodig is. Lössbroek: ‘Het gaat dan om meer geld, meer tijd (want alles moet in de vrije tijd van de burger, terwijl ambtenaren formatietijd hebben, red.), meer mankracht, minder regels en minder bestuurlijke verkokering. Ook werd gekeken in hoeverre burgerinitiatieven zichzelf in de weg te zitten. Zijn er bijvoorbeeld systeemkenmerken die belemmerend kunnen zijn? Bijvoorbeeld hun eigen werkwijze, hun netwerkkracht, een beperkter inzicht in openbaar bestuur, stakeholdersempathie, wellicht minder politieke sensitiviteit?' Wat ook duidelijk werd was dat partijen elkaar vaak niet verstaan omdat ze hun eigen taal en begrippen hanteren en in volstrekt andere werelden vertoeven, zelfs bij welwillendheid van beide kanten, vertelt Lössbroek. Tussenpartijen krijgen dan ook een steeds belangrijkere rol als bruggenbouwer, zoals Kracht in Nederland, De Coöperatieve Samenleving, GreenWish en CNME Maastricht. ‘De conclusies uit die eerste bijeenkomsten hebben we verwerkt in het kwartetspel Het spel anders spelen dat bestuurders en inwoners kunnen gebruiken om het ijs te breken, ook als er geen tussenpartij aanwezig is.’

Burgermasterclass: de maskers af Tijdens de Burgermasterclass ontmoetten burgers, ambtenaren en medewerkers van ondersteunende organisaties elkaar rond de vragen: hoe bereik ik participatie en hoe krijg ik samenwerking van de grond? De dag was erop gericht om een veilige omgeving te creëren waarin deelnemers kwetsbaar durfden te zijn, zodat echt contact mogelijk werd. Dat begon al bij de wandeling van het station naar de locatie, waarbij mensen uit systeem- en leefwereld aan elkaar werden gekoppeld. Maar dat was ook voelbaar in de opbouw van de dag en de locatie bij een maatschappelijk initiatief. De participatietafel experimenteerde daarbij met nieuwe werkvormen in samenwerking met jonge social designers. Door te luisteren, visies te uiten en vragen te stellen hadden de deelnemers aan het einde van de dag meer houvast voor geslaagde participatie. De essentie: veiligheid, oog en oor voor ieders vragen, standpunten en visie.   Uiteindelijk werden er drie sessies gehouden in het kader van de Burgermasterclass. De Burgermasterclass is een initiatief van DuurzaamDoor, in samenwerking met Jean Eigeman, GreenWish, LSA, Anne van Strien, Siem Nozza en Axel Coumans.

‘Maak gebruik van creatievelingen en designers’

Online tour De participatietafel liet ook de onderwijssector aanhaken. Wat kan deze aan kennis bijdragen? Lössbroek: ‘Samen met studenten van drie juridische vakgroepen van hbo-instellingen zijn er werkvormen ontwikkeld die samenwerking inzichtelijker kunnen maken. Groot succes waren ook de sessies van de Burgermasterclass (zie kader hiervoor, red.) waarin leefwereld en systeemwereld elkaar in een intiemere en informelere setting ontmoetten en de maskers konden laten zakken voor echt contact. Waarmee we vooral hebben ingestoken op het lerend en verbindend vermogen. Voor 2020 staat een Experience Tour, een bustocht langs maatschappelijke initiatieven in Friesland gepland. Deze is vanwege corona omgezet in een online tour.’ Ondertussen heeft het traject waardevolle inzichten opgeleverd. Lössbroek noemt er enkele: ‘Sommige liggen zo voor de hand dat je het niet kunt bedenken, zoals: je kunt je niet verbinden aan iets dat je niet kent. Systeemwereld en leefwereld liggen zover uit elkaar dat je echt moet investeren in elkaar echt ontmoeten. Ook zo’n mooie: de verschillen tussen vergunnen en gunnen. De systeemwereld geeft een vergunning op basis van afvinkbare regels en in de leefwereld gunnen mensen elkaar iets op basis van de waardering voor hun relatie. Hoe breng je dat dichter bij elkaar? Het is frustrerend voor maatschappelijke initiatieven wanneer ze een uiterst precieze vergunningsambtenaar ontmoeten. Het zou helpen wanneer de bedoeling, de geest van een regeltje, voorop komt te staan. Wederzijds wantrouwen en veroordeling is iets wat elke keer terugkomt. Wat helpt is vooraf in je gesprekken je vooroordelen benoemen, dat haalt spanning uit de lucht. En ook: maak gebruik van creatievelingen en designers. Design heeft een positieve invloed en creatievelingen pakken alles net anders aan dan je zelf zou doen. De opbrengst delen we in een mooie eindrapportage.’ De opbrengst van de participatietafel kan ook worden gebruikt als voeding voor bestaande nationale programma’s rond de introductie van de Omgevingswet. ◼

Deel dit artikel