VERBINDEN

Tekst Auteur Beeld Hilbert Krane

Verhalen maken steeds weer nieuwe verhalen

Rotterdam vertelt, zij luisteren

Officiële stukken komen doorgaans vanzelf in het archief terecht, persoonlijke verhalen niet. Verhalenhuis Belvédère verzamelt die verhalen juist. Medeoprichter Linda Malherbe en historicus Susan Hogervorst leggen uit wat er gebeurt als je niet van tevoren bepaalt wat je wilt horen.

‘Gemeen­schappen bepalen zelf wat er van hun ge­schie­de­nis wordt bewaard’

Onlangs kwam er een vrouw van 97 langs. Ze had haar hele leven een ketting bewaard van een Joods vriendinnetje uit de oorlog en wilde die doorgeven. ‘Het is een voorbeeld van wat hier dagelijks speelt,’ zegt Linda Malherbe. Het begon in 2008. Om inwoners van Rotterdam-Zuid te betrekken bij de gebiedsontwikkeling, werden groepen geportretteerd. ‘Het idee was toen om met hun eigen verhalen te werken,’ vertelt Malherbe. ‘Dan gebeuren er dingen die je van tevoren niet kunt voorzien.’

Iedereen zijn verhaal Uit die gedachte ontstond het Verhalenhuis. ‘Bij ons staan de mensen centraal: hun biografie, hun levensgeschiedenis. Het maakt niet uit waar ze vandaan komen of hoelang ze al in deze stad zijn. Iedereen heeft zijn verhaal.’ Neem de man die een dagboek had bijgehouden tijdens zijn vlucht van Vietnam naar Nederland, een tocht van vier jaar. ‘Thuis werd daar niet over gesproken.’ Maar toen het Verhalenhuis zijn verhaal zichtbaar maakte, sloten steeds meer mensen uit de Vietnamese gemeenschap zich aan. Jongeren stelden vragen aan hun ouders. ‘Je kunt het haast geen project meer noemen, want verhalen maken steeds weer nieuwe verhalen.’

Positief nieuwsgierig Toch stromen de aanmeldingen niet zomaar binnen. ‘We hebben eigenlijk nooit mensen die spontaan zeggen: ik heb iets te vertellen. Dus volgens mij is dat het belangrijkste: dat je ze opzoekt en positief nieuwsgierig bent.’ Dat is meteen een les voor ambtenaren die zich met participatie bezighouden, denkt ze. ‘Want als je alleen een oproep plaatst, komen daar vaak dezelfde mensen op af.’ Zit je eenmaal tegenover iemand, met een kopje thee, dan gaat het makkelijker dan je denkt. ‘Na al die jaren verbaast het me nog steeds hoe open mensen zijn als je alleen maar geïnteresseerd bent. We zijn dan wel een verhalenhuis, maar wat we bieden is luisteren.’

Organisch werken Historicus Susan Hogervorst raakte bij het Verhalenhuis betrokken via een herdenkingswerkgroep in haar wijk, rond het Amerikaanse bombardement op Rotterdam-West in 1943. ‘Die organische manier van werken, die zag ik toen in de praktijk. Het sprak me heel erg aan.’ Aan de universiteit is ze dat anders gewend. ‘Helemaal bij gesubsidieerde onderzoeksprojecten. Dan moet je de uitkomsten eigenlijk al in je aanvraag kunnen zetten, terwijl je nog met mensen moet praten.’ Inmiddels is ze historian-in-residence bij Belvédère. In deze rol tekent ze onder meer verhalen op van inwoners uit de Rotterdamse wijk Ommoord. ‘Een culturele instelling of universiteit staat vaak veel meer op afstand van waar het gebeurt. Daardoor krijg je de verhalen niet zomaar binnen. Dat gebeurt pas als je op mensen afstapt.’

Bewaard en gedeeld In het gesprek zelf ligt eveneens weinig vast. ‘Het begint met: goh, uit wat voor gezin komt u? Wat deed uw vader? Wat deed uw moeder? Pas veel later gaat het over Ommoord.’ De verhalen worden niet alleen bewaard, maar ook op allerlei manieren gedeeld, zoals tijdens luistervoorstellingen. Een verhaal wordt dan beluisterd met soms wel 200 mensen bij elkaar, als in een theater. ‘Wij vinden het heel fijn om mensen met elkaar te laten luisteren,’ zegt Malherbe. ‘Daarna gaan zij allemaal zelf vertellen.’ Ook zijn er tentoonstellingen. ‘Bijvoorbeeld met foto’s van belangrijke levensmomenten, zoals de dag waarop iemand emigreerde. Of brieven. Wij scannen en fotograferen heel veel.’ Relatief nieuw is het Verhalendepot, dat in 2022 opende en inmiddels schuin tegenover het Verhalenhuis zit, in Fenix, een kunstmuseum met als thema migratie. Daar presenteren Rotterdamse gemeenschappen hun eigen kunst en erfgoed. Dit heet ook wel community archiving: gemeenschappen bepalen zelf wat er van hun geschiedenis bewaard blijft. Beneden in het Verhalenhuis zit de Volkskeuken. Er komen dus ook mensen om andere redenen op bezoek, zegt Hogervorst. ‘Omdat er heel lekker wordt gekookt, of heel mooie muziek te horen is. Die mensen blijken dan ook een verhaal te hebben.’

‘De derde generatie is bang dat de verhalen van de eerste generatie verdwijnen’

Stadsarchief Uiteindelijk belanden de verhalen in het Stadsarchief, naast de officiële stukken. De interviewers zeggen dit er altijd bewust bij. Mensen vinden dat namelijk belangrijk, merkt Malherbe. ‘Het is een soort waardering vanuit de stad, en betekenisgeving van hun bestaan.’ Hogervorst vindt dat archief net zo belangrijk. ‘Als historicus wil ik graag dat mijn vakgenoten – van nu en de toekomst – de verhalen kunnen raadplegen.’ Zelf houdt ze zich veel bezig met geschiedschrijving op basis van interviews met mensen over hun persoonlijke ervaringen. Ze heeft in haar werk steeds meer oog gekregen voor individuele verhalen, vertelt ze. ‘Oral history is de uitgelezen manier om iets te weten te komen over onderwerpen en ervaringen die niet op andere manieren zijn vastgelegd, zoals het alledaagse leven. Er wordt heel veel bewaard. Zeker in een digitale tijd als de onze. Maar ook ontzettend veel niet. Dus als je mensen er niet naar vraagt, verdwijnt het.’

Vertrouw op mensen Dat besef leeft sterk onder Rotterdammers met een migratieachtergrond. Malherbe: ‘De derde generatie is nu bang dat de verhalen van de eerste generatie verdwijnen.’ Zo schreef iemand Kaapverdiaanse liedjes met de hand uit en vertaalde ze. Er blijken er meer dan honderd over Rotterdam en Nederland te gaan. Wat kunnen andere organisaties hiervan leren? Volgens Hogervorst vraagt deze werkwijze om duurzame relaties, en dus om tijd. ‘Ik denk dat veel organisaties het lastig vinden om die investering te doen.’ ‘Vertrouw op mensen,’ zegt Malherbe. ‘En faciliteer ze. Echt, ze leveren heel veel kwaliteit.’

Deel dit artikel