De lege plek

In een democratie is de plek van de macht leeg, schreef de Franse filosoof Claude Lefort. Niemand kan de macht belichamen of zich toe-eigenen. Wie haar uitoefent, doet dat tijdelijk en onder voorwaarden. De plek blijft betwistbaar. Die leegte is tegelijk de kwetsbaarheid van de democratie. Er staat altijd iemand klaar die beweert te weten wat het volk verlangt, en daarom de plek wil bezitten. Op 8 september 2026 opende de Raad van State de Week van de Rechtsstaat met een geologisch beeld. Samenlevingen schuiven als tektonische platen: de beweging gaat ondergronds door, tot een schok zichtbaar maakt wat al jaren verschoven was. Zo verschuift ook macht. De spelregels worden herschreven terwijl het spel doorgaat. De strijd om de lege plek verloopt lang geruisloos. In 2025 waarschuwen de Raad van State, de Rechtspraak en de advocatuur dat nieuwe asielwetten de rechtsstaat onder druk zetten. De minister kondigt aan die adviezen grotendeels te negeren. Formeel mag dat. Een advies is een advies. Ondertussen slijt de ongeschreven regel: dat een zwaarwegend advies ook zwaar weegt. Niemand schaft hem af. Het advies verdwijnt in een la. Onder de oppervlakte bouwt de spanning zich op, want de lege plek blijft lokken. Wie hem wil innemen, hoeft geen staatsgreep te plegen; regel voor regel opschuiven volstaat. De strijd laait op, tot de schok komt. Instituties beschermen zich niet vanzelf. Ze zijn zo sterk als de mensen die ze vormen: de staatsraad die blijft waarschuwen, de ambtenaar die toch adviseert als het advies niet welkom is. Dat is geen bureaucratie. Het is georganiseerde tegenmacht, en die bestaat alleen zolang mensen haar uitoefenen. Juist als dat ongemakkelijk is. Lefort leerde van Machiavelli dat duurzame orde ontstaat uit het temmen van macht. De plek van de macht moet leeg blijven. Alleen tegenmacht houdt hem leeg, elke dag opnieuw.