Uitzonderingen

We zitten op een terras en het gaat over de verzorgingsstaat die onder druk staat. ‘Het is gewoon een fact of life,’ zegt een vriend, ‘dat er altijd zwakkeren zullen zijn in de samenleving.’ In mijn ogen is zijn redenering het humanitaire equivalent van klimaatadaptatie. Het idee dat we moeten accepteren dat we niet iedereen kunnen redden, of sterker nog, verheffen. In de tussentijd zorgen we voor een redelijke ondergrens, een 80/20 waarbij 80 procent van de Nederlanders iets van zichzelf kan maken als ze het maar hard genoeg willen. Vadertje staat mag dan best een duit in het zakje doen, maar de echte knaken die verdien je zelf. Regelmatig bevind ik me in de cognitieve dissonantie die het leven van de zogenaamd verhevene is: weten dat er onder die redelijke ondergrens mensen onder de meest onmenselijke omstandigheden vastzitten in het web van de staat en de straat, terwijl ik kopjes koffie drink en nota’s afdoe. Het ene moment spreek ik dakloze mensen in uitzichtloze situaties waarbij ik ook geen uitzicht kan schetsen, omdat ze net in het verkeerde land geboren zijn, het verkeerde loket hebben uitgekozen of het verkeerde uitzendbureau. Het andere moment iemand die zich zorgen maakt over erfbelasting, de drie huizen die hij of zij zal erven, box drie en o ja, migranten. Er is altijd het idee geweest dat zonder het duister geen licht is en andersom. Wie tekenles heeft gevolgd, weet dat potloodtekeningen eigenlijk alleen uit schaduwen bestaan, waar je brein dan een beeld van maakt. Alles, kortom, weerkaatst. Zo ook het leed van anderen. Daaruit is de conclusie snel getrokken dat er een onderkant van de samenleving moet bestaan zodat de rest iets heeft om zich tegen af te zetten, zich te verheffen. Het is soms om moedeloos van te worden: om voor een zaal met mensen te staan om hen ervan te overtuigen dat mensen die het zwaar getroffen hebben het evenmin aan henzelf te danken hebben als zij die het goed hebben. De toehoorders zijn er meestal vrijwillig en dus is het preken voor eigen parochie. Ik fantaseer over zalen vol ‘het leven is maakbaar’-mensen. Of beter nog: een zaal vol belastingontduikende miljonairs. Dat ze na afloop spontaan de helft van hun vermogen opgeven, hun tweede huis schenken aan een dakloze moeder en hun derde aan een statushouder. Ik vrees echter dat ook deze potloodtekening, met zoveel licht, weer een andere donkerte oproept. De angst voor het communisme, of zo. We hebben altijd iets nodig om ons tegen af te zetten. Ik probeer het nog een beetje met de vriend. Vertel over systemisch racisme, vooroordelen over ADHD’ers en kinderen die daardoor een lager advies krijgen voor de middelbare. Zich langzaam dood vervelen en elke dag horen dat ze lui zijn. Is het dan hun schuld? Of van die hoogopgeleide vrouw uit Bulgarije die in Nederland in een kas belandde. Was het haar schuld? ‘Ja,’ zegt hij, ‘Er zijn altijd uitzonderingen.’ En dat is nu net het probleem.