Speuren naar afwijkingen helpt jeugdhulp verbeteren

Op zoek naar Blue Zones

Tekst Jelle van der Meulen Beeld ANP

Met het project BlueZones zoekt Garage2020 naar gemeenten die zich onderscheiden op het gebied van jeugdhulp. Het doel: lessen distilleren die voor andere gemeenten bruikbaar zijn. ‘Jeugdhulp kan alleen verbeteren als je in kaart brengt wat er gebeurt en het verhaal ontrafelt dat schuilgaat achter de statistieken.’

‘Cijfers vertellen niet het hele verhaal’

In de jeugdhulp gaat het al jaren mis. Er zijn ellenlange wachtlijsten en door bezuinigingen en tekortschietende begeleiding ontstaan schrijnende situaties. Tegelijkertijd is het landschap van de jeugdhulp versnipperd en ontbreekt vaak de kennis die mogelijk kan leiden tot verbeteringen. Reden voor het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) om netwerk- en adviesbureau Garage2020, innovatienetwerk op het gebied van jeugdvraagstukken, opdracht te geven om inzicht te verkrijgen in het al dan niet bestaan van zogeheten Blue Zones binnen de jeugdhulp.

Verhaal achter de cijfers Blue Zones zijn regio’s in de wereld (onder meer te vinden op de eilanden Sardinië en Icaria) waar mensen langer en gezonder leven dan elders. Het idee van National Geographic om voorbeeldzones te identificeren, paste Garage2020 toe op de jeugdzorg. ‘De eerste vraag was: zijn er gebieden in Nederland waar een afwijking is te zien in de jeugdzorg die wordt afgenomen,’ zegt Paul Schrijver, tech-expert bij Garage2020. ‘Kunnen we gebieden waarnemen waar iets anders gebeurt dan gebruikelijk is, en wat is daar dan aan de hand?’ Al gauw ontstond het vermoeden dat zulke Blue Zones bestaan in de jeugdhulp. Meerdere gemeenten bleken (ver) onder het gemiddelde te liggen van de afgenomen jeugdhulp. ‘In een eerste onderzoek oriënteerden we ons intuïtief op gemeenten met een lager gebruik dan elders,’ legt Schrijver uit. ‘Dat is gevoels­matig ook wat je wilt; minder jeugdhulp kan natuurlijk duiden op minder vraag naar hulp. Maar de cijfers vertellen niet het hele verhaal. Laag gebruik kan ook voortkomen uit de hoge sociaal-economische status van een gemeente, uit lange wachtlijsten, of uit het feit dat jeugdhulp in bepaalde subculturen taboe is.’

Lichte afwijking In een tweede onderzoek, ditmaal in opdracht van het Ambtelijk overleg Beleidsinformatie Jeugd (ABJ), waarvan de resultaten momenteel ter inzage in de Tweede Kamer liggen, ging Garage2020 daarom dieper in op de kwaliteit van jeugdzorg. Het selecteerde vier gemeenten, waarvan twee een opvallend hoog gebruik van jeugdhulp lieten zien en twee een opvallend laag gebruik. ‘Het kostenplaatje wordt – logischerwijs – vaak gezien als een belangrijk component,’ zegt Schrijver. ‘De vier gemeenten kozen alle voor verschillende inkoopmodellen, maar dat bleek niet eens zo belangrijk. De wijze waarop de jeugdhulp inhoudelijk is ingericht zegt veel meer dan hoe de inkoop is geregeld of de hoeveelheid afgenomen zorg.’ Een grote gemeente uit het onderzoek – waarvan de naam nog niet wordt vrijgegeven – gebruikte veel meer jeugdhulp dan je op basis van de statistieken en kenmerken kon verwachten. ‘Deze gemeente meldde trots dat het bij een hoop gezinnen over de vloer komt,’ legt Schrijver uit. ‘In de wereld van de jeugdzorg wordt dat echter normaliter juist niet als iets goeds gezien. Preventie kan een hoop ellende voorkomen, maar veel bij mensen thuiskomen kan ook een keerzijde hebben. Als je bij een gezin een lichte afwijking als abnormaal beschouwt en gaat behandelen, bied je misschien zorg waar die niet nodig of in ieder geval voorbarig is. Soms neem je een probleem waar dat er helemaal niet is.’ Desondanks blijft Schrijver ervan overtuigd dat preventie, mits goed uitgevoerd, een van de kenmerken is van de Blue Zones in de jeugdhulp. ‘Een andere gemeente die we onderzochten zet sterk in op sociale cohesie,’ vertelt Schrijver. ‘Dat heeft een positieve uitwerking op hoe mensen met elkaar omgaan, ze letten op elkaar. Maar dat kan natuurlijk niet overal. Daarom zijn wijkteams over het algemeen erg belangrijk. Zet je die niet in, dan laat je de volledige jeugdzorg over aan jeugdzorginstellingen, die pas betrokken raken als er al een escalatie heeft plaatsgevonden.’

‘Openheid over kosten is er vaak niet’

Financiële openheid De indicatie dat wijkteams een belangrijke rol kunnen spelen, wordt onderschreven in het SCP-rapport Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal beleid. Wijkteams zijn een extra route geworden naar hulp en ondersteuning en de mogelijkheden voor burgers om (snel) hulp te krijgen, lijken door wijkteams te zijn toegenomen. Tegelijkertijd blijkt echter dat een groot deel van de wijkteams nog onvoldoende toekomt aan proactief werken en het voorkomen van problemen. Ook zijn er hier en daar zorgen over de vermeende hoge kosten van wijkteams. ‘Dit soort vormen van jeugdhulp zijn duur, is de algemene aanname,’ zegt Schrijver. ‘Maar is dat wel echt zo?’ Onderzoeksplatform Follow the Money publiceerde onlangs een analyse over de jeugdzorg, waarin het constateert dat gemeenten onvoldoende kritisch kijken naar de eigen uitgaven en door onnauwkeurige administratie slecht zicht hebben op de kosten. ‘Openheid over kosten is er nu inderdaad vaak niet, maar zou enorm helpen inzicht te geven in wat werkt en wat niet,’ beaamt Schrijver.

Dashboard Garage2020 zet het onderzoek naar Blue Zones de komende tijd voort. ‘De resultaten moeten uiteindelijk leiden tot een dashboard over de jeugdhulp, dat op basis van data en interviews telkens verbeterd en uitgebreid wordt,’ aldus Schrijver. ‘Het meest waardevol voor de gemeenten zelf is om met elkaar in gesprek te gaan en te leren van elkaars ervaringen. Dat willen wij faciliteren. Gemeenten werken vaak samen met omliggende gemeenten, maar die zitten veelal in dezelfde denkwijze. Door te praten met gemeenten met een andere schaalgrootte en een andere cultuur doe je veel waardevolle inzichten op. Van daaruit kunnen we verder met het verkennen van de problemen, om dan toe te werken naar de radicale oplossingen die nodig zijn.’ ◼

Deel dit artikel