Geef Nederlandse democratie de aandacht die ze verdient

In acuut gevaar of storm in een glas water?

Tekst Jelle van der Meulen Beeld Aad Goudappel

De coronacrisis en de avondklokrellen laten zien dat ook in Nederland de democratie kwetsbaar is. En door de toeslagenaffaire heeft het vertrouwen in de overheid nog eens een extra deuk opgelopen. Volgens Johan Remkes, voorzitter van de staatscommissie die in 2018 advies uitbracht over herzieningen van ons parlementair stelsel, moet de Nederlandse democratie toekomstbestendiger worden gemaakt. ‘Ook is het tijd dat de Tweede Kamer op het eigen functioneren reflecteert. Dat had allang kunnen gebeuren.’

Ten tijde van het interview voor dit artikel liggen de avondklokrellen nog vers in het geheugen. In het hele land vonden plunderingen plaats en zochten relschoppers de confrontatie met politie en ME. ‘Hoe schokkend ook, het gaat mij te ver om te zeggen dat die rellen volledig het resultaat zijn van ontevredenheid met politieke mechanismen,’ zegt Johan Remkes, voorzitter van de staats­commissie parlementair stelsel. ‘Er zijn altijd mensen die tegen bepaalde overheids­­­maatregelen zijn. Wanneer die maatregelen raken aan het inperken van vrijheden, wordt die onvrede simpelweg manifester. Bovendien was er sprake van zeer uiteenlopende motieven bij de aanwezigen.’ Dat neemt niet weg dat het aantal Neder­landers dat zich niet vertegenwoordigd voelt de afgelopen decennia is gegroeid, met name onder lageropgeleiden. Op dat punt van inhoudelijke representatie zou verbetering moeten plaatsvinden, aldus Remkes, maar hij laat er geen misverstand over bestaan: de tevreden­heid over het huidige stelsel is over het algemeen redelijk en internationaal staat Nederland in dat opzicht hoog in aanzien. ‘De democratie is echt niet in acuut gevaar. Ze functioneert voldoende, maar er is een aantal aanpassingen nodig om te zorgen dat ze toekomstbestendig is.’

Een van die aanpassingen is het sleutelen aan ons kiesstelsel. De commissie-Remkes stelt voor dat inwoners kunnen stemmen op de hele lijst van een partij of op één persoon. ‘Op die manier kunnen mensen hun voorkeur beter vormgeven in termen van kwaliteiten die ze zoeken bij volksvertegenwoordigers,’ legt Remkes uit. ‘Dat zorgt voor meer verbinding tussen Kamerleden en hun kiezers. Evenredige vertegenwoordiging is wat de commissie betreft wel een randvoorwaarde bij de herziening. Daarin telt iedere stem even zwaar en kunnen nieuwe geluiden betrekkelijk makkelijk het parlement bereiken.’ Mogelijke risico’s – bijvoorbeeld dat een politicus als persoon en zijn zichtbaarheid in de media belangrijker worden dan zijn standpunten – ziet Remkes niet. ‘Je stemt op mensen die je kwaliteiten toedicht.’

Johan Remkes

was voorzitter van de staatscommissie parlementair stelsel. In 2018 bracht deze commissie advies uit aan de regering over herzieningen aan het parlementair stelsel. Eerder was Remkes commissaris van de Koning(in) in Noord-Holland, staatssecretaris van Volkshuisvesting en minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Na zijn voorzitterschap van de commissie parlementair stelsel was hij tot halverwege 2020 waarnemend burgemeester van Den Haag.

‘Wanneer maatregelen vrijheden inperken, wordt onvrede simpelweg manifester’

­Stevige deuk Een tweede manier om de democratie te versterken is via het correctief bindend referendum, aldus Remkes. Met zo’n referendum kunnen kiezers stemmen over een wet die al door de Tweede en Eerste Kamer is aangenomen. De Eerste Kamer heeft inmiddels ingestemd met een initiatiefvoorstel daartoe. ‘Een correctief bindend referendum is heel anders dan bijvoorbeeld het referen­dum in Groot-Brittannië over de Brexit, waarbij het initiatief uit de politiek kwam,’ legt Remkes uit. ‘In dit geval ligt het initiatief bij de bevolking zelf en heeft het iets te zeggen over nieuwe of aangepaste wetgeving.’ Ook de weerbaarheid van de democratie heeft aandacht nodig. Dat laat de recente toeslagenaffaire zien. ‘Daarin is de rechtsstatelijkheid duidelijk in het geding gebracht,’ zegt Remkes. ‘Het vertrouwen in de overheid heeft er een vrij stevige deuk door opgelopen. Iedereen is gelijk voor de wet: grond­rechten moeten burgers beschermen tegen onrechtmatig optreden van de overheid. De Kamer moet bijvoorbeeld in den brede reflecteren op de eigen rol die het bij de toeslagenaffaire heeft gespeeld.’

Remkes zegt deze reflectie in de Tweede Kamer te missen. ‘De Kamer moet zich echt bezinnen op haar kerntaken. Haar functioneren kan een zeer sterke impuls krijgen, mits de reflectie op zichzelf uit de Kamer zelf komt. Dat gebeurt nog te weinig.’ De functie van de Kamer als onafhanke­lijk controlerend orgaan kan trouwens ook een impuls krijgen tijdens de formatie, meent Remkes. ‘Ik hoop dat men zich weet te weerhouden van het schrijven van een regeerakkoord van honderd pagina’s. Dat belemmert de Kamer alleen maar in haar functio­neren.’ ‘Formuleer het “wat” en minder het “hoe”. Dan geef je de Kamer veel meer de ruimte die ze nodig heeft en geef je Kamerleden de mogelijkheden om zich meer op hun kerntaken te richten.’

‘Met een schandaal scoor je beter dan met een wets­wijziging’

Wetgeving Helaas is het parlement niet happig op veranderingen in ons democratisch functioneren, weet Remkes. ‘Maar ik vermoed dat bepaalde thema’s die wij als commissie hebben aangekaart – het referendum, aanpassingen aan het kiesstelsel – wel zullen terugkomen bij de kabinetsformatie.’ Zeker weten doet hij het niet. ‘De gave van het koffiedik kijken is mij niet gegeven.’ Daar komt bij dat wetgeving een weinig populair instrument is. ‘Er is gedegenheid en uitgebreide voorbereiding voor nodig. Helaas krijgt het weinig aandacht in de media,’ legt Remkes uit. ‘De wetgevende taak is van wezenlijk belang, maar het is nu eenmaal gemakkelijker scoren met een incidenteel schandaal dan met een voorstel tot wetswijziging.’ ‘Jaren geleden al bleek uit een parlemen­taire reflectie dat het noodzakelijk is ons te bezinnen op de werkwijze en de cultuur in de Kamer. Dat had men allang kunnen en moeten doen, maar dat is helaas niet gebeurd. Het is te hopen dat het volgende kabinet eindelijk de aandacht aan democratische vernieuwing gaat geven die het verdient.’ ◼

Deel dit artikel