Tekst Gert Riphagen

Woorden doen ertoe. Na vele aan corona verwante termen was dit de afgelopen tijd misschien wel de meest gebezigde en bediscussieerde uitdrukking. In positieve zin, ter bemoediging – alleen samen krijgen we corona onder controle – maar vaak ook in negatieve zin, als splijtzwam tussen mensen.

Journalist Sheila Sitalsing van de Volkskrant bracht dat laatste heel treffend onder woorden in een van haar columns het afgelopen jaar. Ze plaatste kanttekeningen bij de noodzaak en effectiviteit van de corona-app. Om vervolgens vast te stellen: ‘Maar wie in het coronageweld dat soort overwegingen te berde brengt, is op Twitter al snel een“moordenaar”. Of op zijn minst “asociaal”, want ook het recht om asociaal te zijn, is razendsnel gesneuveld.’ De column is opgenomen in de onlangs van haar verschenen, zeer lezenswaardige stukjesbundel Dagboek van een krankzinnig jaar. Hij werd gepubliceerd op 23 maart 2020. En toen was de coronacrisis nog maar net begonnen.  Er zouden nog ontelbaar veel woorden volgen: op radio en televisie, op de sociale media, in het parlement. Boze woorden, bijvoorbeeld over de inperking van vrijheden; woorden van ongeloof, bijvoorbeeld bij massale ontduiking van coronaregels; bemoedigende woorden, bijvoorbeeld toen eindelijk het vaccin toegediend kon worden. De overheid adverteerde toen zelfs met de slogan: de spuit gaat erin...

Gratis theater Woorden doen ertoe. Dat gold ook eind 2020 voor de vernietigende conclusies van de parlementaire onderzoekscommissie over de kinderopvangtoeslagen. De commissie rekende in haar rapport, met de veelzeggende titel Ongekend onrecht, af met jarenlang twijfelachtig overheidshandelen waarvan vele ouders de dupe zijn geworden. De commissie bevestigde wat twee Tweede Kamerleden, twee journalisten en een advocaat al eerder hadden vastgesteld. En drong aan op ruimhartige compensatie. Het kabinet trad mede op deze harde woorden zelfs af. De onderzoekscommissie vroeg bijzondere aandacht voor het jarenlange gebrek aan openheid van de Belastingdienst en later ook van de ministeries. Rapporten werden achtergehouden voor de rechter, instructies en kritische interne adviezen kwamen ook na vragen vanuit het parlement niet op tafel. Een rechter die onvolledig wordt geïnformeerd kan niet echt rechtspreken. Een parlement dat stelselmatig informatie wordt onthouden, kan niet echt goed controleren. Hierbij passen de woorden van de dichter Gerrit Kouwenaar: ‘De taal, het gratis theater, van de ontkenning, levend.’ Woorden hebben geen betekenis als ze niet gelezen mogen worden. Als dossiers pas na veel soebatten met de nodige tegenzin en met veel zwartgelakte pagina’s openbaar worden gemaakt. Iedereen herinnert zich de foto’s of de tv-beelden van geschokte gedupeerden, onthutste journalisten en parlementariërs. Het kabinet heeft beterschap beloofd, maar het huidige kabinet-Rutte III staat op de drempel van vertrek.

Zweep Woorden doen ertoe. Op sociale media echter worden meer dan ooit artikelen en deelnemers geblokkeerd en/of verwijderd. Organisaties als Facebook, Twitter en LinkedIn beweerden jarenlang dat zij slechts platforms waren en zich daarom noodgedwongen verre moesten houden van de inhoud, de woorden die op hun platforms rondgingen. Nu deze opstelling hun reputatie en hun verdienmodel raakt, gaan de platforms plots met de zweep rond en verwijderen en blokkeren ze dat het een lieve lust is. Natuurlijk is daar geregeld aanleiding toe. De platforms worden terecht aangesproken op opruiende, discriminerende en haatzaaiende teksten. Dat leidde zelfs door het blokkeren van het account van de voormalige Amerikaanse president Trump, maar daarmee ook het verdwijnen van de woorden van één van de populairste tweeps op Twitter. 

Roomser Toch lijken de platforms nu door te slaan. Ze worden roomser dan de paus. de Volkskrant publiceerde onlangs een boeiend artikel waarin een wetenschapper zich beklaagt dat hij vanwege het doorplaatsen van een artikel uit nota bene een gerenommeerd vakblad verwijderd was van LinkedIn. Omdat het onderwerp het platform niet aanstond. Anderen repten van vergelijkbare ervaringen. En dat nog wel bij LinkedIn: bij uitstek het sociale medium waar vakbroeders nog in betrekkelijke rust met elkaar kunnen discussiëren. Vandaag de dag is het overigens heel waarschijnlijk dat je niet door een mens van vlees en bloed wordt geblokkeerd, maar door een algoritme van bits en bytes....

Dichtbij Woorden doen ertoe. Ik moest daar ook aan denken bij de indrukwekkende videoboodschap van burgemeester Aboutaleb van Rotterdam, daags na de plunderingen in zijn stad, recentelijk, kort na de invoering van de avondklok. Hij sprak de relschoppers en hun ouders heel direct aan door vooral vragen te stellen.  Aboutaleb gebruikte geen grote, algemene woorden, maar juist heel herkenbare taal: ‘En, ben je nu wakker geworden? Heb je een goed gevoel dat je je stad naar de vernieling hebt geholpen? Geeft dat een tevreden gevoel? Voelt het goed om wakker te worden met een tas gestolen spullen naast je? Is dat waar je trots op bent?’ Door het klein te maken, is het effect des te groter. Vragen als deze treffen doel, omdat ze heel dichtbij komen. Het kan zomaar je eigen kind zijn, jij kunt zomaar die ouder zijn.

Schep een verhaal Woorden doen ertoe, maar laten we er zuinig op zijn. Wees niet te bang om ze uit spreken, want zwijgen kan schadelijker zijn. Wees niet te ongevoelig om ermee te kwetsen, proef ze op je tong zoals je eten proeft. Woorden zijn machtig. Hij die de macht van het woord niet kent, kan de mensen niet kennen, zei Confucius. Door de woorden leren we elkaar kennen, en hopelijk een beetje beter begrijpen. Discussiëren, argumenteren en het uitwisselen van ideeën zijn in deze tijd van soms moeilijk te duiden en vooral overvloedige informatie meer dan ooit cruciaal. Je hoeft het niet met elkaar eens te worden, maar het verwerven van inzicht (in de ander) brengt ons verder. Of, in de woorden van de dichter J.B. Charles: ‘Neem een schep woorden, Schep mij een taal, Kom op, vertel een verhaal.’

Deel dit artikel