VERDIEPEN
Tekst Marc Notebomer Beeld Aad Goudappel
Pleidooi voor verbondenheid en veiligheid
De kracht van de uitvoering ligt in jezelf
Wie bij de overheid werkt, neemt altijd zichzelf mee, zegt Christel van Mechelen. Toch is daar binnen organisaties nog te weinig aandacht voor. Ambtenaren leren werken met regels, procedures en verantwoordelijkheden, maar veel minder om stil te staan bij wat hun eigen handelen stuurt. Juist daarin schuilt volgens haar een risico. Wie zichzelf onvoldoende kent, kan onbewust hardheid, controle of afstand laten zien in het contact met burgers en collega’s. ‘We zijn het niet gewend het zo te bekijken, maar de kracht van de uitvoering ligt in ambtenaren zelf.’
‘Met alleen regels, bevoegdheden en systemen kom je vaak niet waar je moet zijn’
Van Mechelen weet uit eigen ervaring hoe bepalend dat is. De laatste jaren houdt ze zich als reservist bij de Marechaussee (onder andere) bezig met de thema’s vermenselijking en de-escalatie. ‘Ik werkte jarenlang in het veiligheidsdomein, onder meer bij Defensie, waar ik mij ontwikkelde als officier binnen HR en in het operationele werk, als crisiscommunicator en trainer/coach in (persoonlijk) leiderschap. Juist in die omgeving zag ik steeds opnieuw hoe organisaties sterk gericht zijn op bevoegdheden, controle, correctie en ingrijpen, terwijl de menselijke kant vaak onderbelicht blijft.’ Ze begon steeds scherper te zien dat professionals in het veiligheidsdomein worden getraind in harde interventies. ‘Maar,’ zegt ze, ‘ik vroeg me steeds vaker af of die organisaties daar niet te snel op terugvallen, en of juist daarom de bezieling in het werk niet verloren gaat. Ik realiseerde me dat je in veel gevallen met alleen regels, bevoegdheden en systemen niet komt waar je moet zijn. En dat vroegtijdige communicatie, de-escalatie en menselijk contact veel belangrijker zijn.’
Running scripts Een tweede belangrijke stap in haar denken ontstond toen zij merkte dat onveiligheid niet alleen ‘buiten’ voorkomt, maar ook in de veiligheidsorganisaties en in de mensen zelf leeft. In het veiligheidsdomein draait het om risico, gezag, paraatheid en ingrijpen. Mensen moeten kunnen handelen onder druk. Daardoor ontstaat een cultuur waarin controle, discipline, hiërarchie en doorzetten belangrijk zijn. Dat is begrijpelijk, want het werk vraagt daarom. Maar diezelfde cultuur kan intern ook onveilig worden. Van Mechelen: ‘Bijvoorbeeld als er weinig ruimte is om twijfel te tonen, fouten te bespreken, spanning uit te spreken of tegen een leidinggevende in te gaan. Wie dan kwetsbaarheid laat zien, kan het gevoel krijgen dat hij of zij zwak, lastig of niet geschikt wordt gevonden.’ Die onveiligheid werkt door in hoe mensen zich gedragen, zegt Van Mechelen. ‘We ontwikkelen al vroeg patronen om ons staande te houden in situaties die onveilig voelen. Ik noem die patronen running scripts of schaduwkanten: mechanismen die ervoor zorgen dat we ons aanpassen, controle zoeken, conflicten vermijden of juist de confrontatie aangaan. Uit angst om alleen komen te staan, afgewezen te worden of ongemak te veroorzaken.’ Terwijl daaronder vaak behoeften liggen aan erkenning, verbondenheid en veiligheid.
Correctief in beweging Die persoonlijke mechanismen blijven volgens Van Mechelen niet beperkt tot het individu. Ze werken door in teams, organisaties en uiteindelijk ook in de manier waarop de overheid met burgers omgaat. Juist bij de overheid kan dat grote gevolgen hebben. ‘Beleid, uitvoering en optreden krijgen dan eerder een hard, controlerend karakter. In plaats van vroeg te signaleren, contact te maken en te de-escaleren, ontstaat sneller de reflex om in te grijpen, te begrenzen en vast te houden aan regels en hiërarchie.’ Het gevolg is een overheid die burgers minder goed ziet en vaak correctief in beweging komt als het al mis is gegaan. ‘In de schuldhulpverlening bijvoorbeeld, gebeurt er vaak pas iets als mensen al achterstanden hebben opgelopen. Dan volgen incasso’s en handhaving, waardoor er nog meer problemen ontstaan.’
‘Het gevolg is een overheid die burgers niet goed ziet en correctief in beweging komt’
‘Het gaat erom dat je elkaar weer ziet als mens, niet alleen als rol of functie’
Peaceleaders Haar opvattingen over leiderschap sluiten daarbij aan. ‘Leiders worden vaak zo meegezogen in systemen, drukte, controle en bureaucratie, dat ze nauwelijks nog interveniëren op de onderliggende menselijke patronen. Daardoor verdwijnt aandacht voor wat er in mensen leeft.’ De huidige toestand in de wereld is daar bijvoorbeeld een weerspiegeling van. ‘Oorlog en conflict ontstaan uit angst, pijn en onveiligheid in mensen zelf. Als ze die binnenwereld niet aankijken, zoeken ze een vijand buiten zichzelf om hun eigen onrust en disbalans niet te hoeven voelen. Dat was een van de redenen waarom ze een tijdje terug Peaceleaders oprichtte. Van Mechelen: ‘Dat is een netwerk van mensen uit het veiligheidsdomein die nadenken over vrede, (innerlijk) leiderschap en maatschappelijke verandering. Centraal staat de vraag hoe je op een andere manier kunt omgaan met verantwoordelijkheid en gezag. De deelnemers wisselen ideeën uit en zoeken naar vormen van leiderschap waarin naast sturing en daadkracht ook ruimte is voor aandacht, samenwerking en meerstemmigheid.’ Wat moet er volgens Van Mechelen veranderen? ‘Vrede voelen is vrede brengen,’ zegt ze. ‘Het gaat om een andere manier van kijken: niet wachten tot een situatie vastloopt, maar eerder vertragen en onderzoeken wat er gebeurt. Dat geldt binnen organisaties, tussen collega’s, maar ook in het contact met burgers. Waar ontstaat weerstand? Waar haken mensen af? Waar had een gesprek een andere wending kunnen krijgen? Als je dat eerder durft te zien, kom je minder snel uit bij corrigeren, begrenzen en handhaven.’ Binnen organisaties betekent dat volgens haar dat collega’s elkaar niet alleen als functie of rol benaderen, maar ook durven kijken naar wat er onder gedrag schuilgaat. ‘Plannen, becijferen en systemen kloppend maken zijn belangrijk,’ zegt ze, ‘maar uiteindelijk loopt veel vast als mensen niet weten hoe ze elkaar werkelijk moeten spreken. Daar horen dus ook gespreksvaardigheden en sociale vaardigheden bij: human skills, dan komt het eigenaarschap dat we zo graag zien werkelijk tot leven.
Aandacht voor stilte De wijze waarop ambtenaren burgers benaderen vraagt om diezelfde skills. ‘Niet ieder mens wordt in dezelfde omstandigheden geboren en maakt dezelfde dingen mee. Soms is het logisch dat iemand vanuit weerstand is gaan leven. Zelfs als iemand niet wil betalen of meewerken, heeft dat een oorzaak en een oorsprong.’ Van Mechelen pleit voor meer stilte, reflectie en werkelijk contact. ‘Het gaat erom dat je elkaar weer ziet als mens. Dat vraagt om andere gesprekken dan in veel organisaties gebruikelijk is: niet alleen over KPI’s, processen en resultaten, maar ook over spanning en twijfel en de vraag wat er innerlijk gebeurt als mensen samenwerken of tegenover elkaar komen te staan.’
Christel van Mechelen Christel van Mechelen is trainer/coach in persoonlijk leiderschap en houdt zich als reservist bij de Marechaussee onder meer bezig met vermenselijking en de-escalatie.
Deel dit artikel