VERBINDEN
Tekst Guido Rijnja Beeld Aad Goudappel
Rotondelogica
Waarom uitnodigen en begrenzen elkaar nodig hebben
Naar verluidt was het een ingeving. Ingenieur Frank Blackmore trok verwonderd op met zijn auto toen het verkeerslicht op het kruispunt op groen sprong. Waarom besteed ik mijn oog voor verkeersveiligheid uit aan een systeem? Kunnen we niet veel beter elkaar aankijken? In 1972 bedenkt de Brit de rotonde. Rare kleine verkeerspleintjes, zegt men aanvankelijk. Waarna ook Frankrijk en Noorwegen ermee aan de slag gaan en ze vervolgens overal in Nederland opduiken. We hebben er vandaag de dag zo’n 5500. We zijn (per m2) Europees kampioen rotondes.
‘Waarom externaliseren we zo veel verantwoordelijkheden?’
Iedereen die het juk van New Public Management afschudde, maakte mogelijk eenzelfde gewaarwording door. Waarom hebben we in hemelsnaam zo veel verantwoordelijkheden geëxternaliseerd naar iets wat buiten onszelf ligt en buiten de mogelijkheden van mensen onderling? De ingeving van Blackmore staat model voor een krachtig appel om mensen te helpen bij maatschappelijke opgaven eerst en vooral te onderzoeken hoe je wijzer wordt van elkaar. Systeemoplossingen kunnen altijd nog.
Mooi staaltje Is het begin 2024 ingevoerde mobieltjesverbod in het onderwijs van een andere orde? Toen de druk opliep om de opmars van iPhones in goede banen te leiden, werd aanvankelijk om wetgeving geroepen. CDA-kamerlid René Peters ontmoette in 2023 hoon toen hij aandacht vroeg voor de afleiding van de mobieltjes en afnemende leerprestaties. Toen het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap vervolgens gesprekken aanging met schoolbesturen, leerkrachten, ouders, leerlingen en de omringende belangenverenigingen, bleek alras hoe eenstemmig iedereen was over het hogere doel: die dingen moeten de klas uit. Het probleem was vooral: waar berg je ze dan op en hoe koesteren we de positieve kanten van ict voor het onderwijs? Een dringend advies was vervolgens genoeg: een verbod zonder wetgeving. Mooi staaltje rotondelogica.
Korte sprintjes Wat wel kan, doopte Johan Remkes in 2023 zijn advies toen hij als gespreksleider (‘ik ben geen bemiddelaar’) een weg probeerde te banen voor strijdende agragische ondernemers, overheden en brancheorganisaties. Het motto resoneerde in de verkiezingscampagne van D66 en er zijn tal van verwante aanwijzingen te vinden. Appreciative inquiry rust als onderzoeksvorm op het onderkennen van de verlangens van publieksgroepen, om met die waarderende kennis te kijken naar de spreekwoordelijke doorwaadbare plaatsen. Klinkt in agile denken niet dezelfde grondtoon door: vermoei mensen niet met langetermijnplannen, ‘stippen op de horizon’ en dat soort managementtaal, maar help de korte termijn te overzien en elkaar daarover aan te spreken: korte sprintjes naar wat samen in het snotje kan worden gehouden. En dan weer door… Steeds weer zijn er in de recente geschiedenis sporen aan te wijzen van een benadering waarin bestuurders of ambtenaren in staat blijken om een verbinding tot stand te brengen door a) te onderkennen en b) te faciliteren wat mensen onderling verlangen en nodig hebben. Vaak ligt het gewoon op straat voor het grijpen, zoals de rotonde.
Eenvoud en rendement Misschien is de combinatie van elkaar aanspreken, eenvoud en rendement wel doorslaggevend. Even terug naar de rotonde: een cirkel met een rijstrook, waarop meerdere wegen aansluiten, meer is het niet. De vorm dwingt tot vaart minderen, er zijn minder frontale botsingen (maar liefst 75 procent minder gewonden dan op kruispunten met stoplichten) en het scheelt onderhoud en elektriciteit. De ANWB telde in de Kampioen haar zegeningen toen ze in maart 2001 de balans opmaakt van de magic roundabout, zoals Blackmore zijn uitvinding wel noemde. Oké, letselschadeadvocaten hekelen de ongekende inkomstenderving. Vrachtwagenchauffeurs vrezen de dode hoek: vooral fietsers zie je snel over het hoofd. En een enkelstrooksrotonde blijkt minder auto’s per uur te kunnen verwerken dan een kruispunt met verkeerslichten. Waardoor op sommige plaatsen rotondes weer wijken voor de klassieke oplossingen.
‘De combinatie van uitnodigen en begrenzen fascineert steeds weer’
Uitvinding De essentie schuilt niet in de rotonde als oplossing, maar om de uitvinding ervan. Hoe belangrijk is het dat we bij de overheid mensen als Blackmore hebben, die vanuit verwondering opnieuw verbinding helpen maken. Noem het vindingrijk vakmanschap, eerste hulp bij elkaar aankijken en aanspreken om lastige opgaven te tackelen. Radicale empathie, die dieper steekt dan een staaltje luisteren of inleven. We hebben het hier over interventies die de overheid helpen om zowel uitnodigend als begrenzend te handelen. Habermassiaans welhaast: leefwereld ontmoet systeemwereld. Weggebruikers zijn maximaal aan zet, zonder dat de basale overheidstaak uit beeld verdwijnt. Het aantal regels is beperkt tot één: wie op de rotonde rijdt heeft voorrang. Bij uitstek een staaltje waarderend communiceren, waarover Els van der Pool en ik ooit een essay schreven1. In dit geval werken de waarden snelheid en veiligheid: iedere weggebruiker wil snel schadevrij van A naar B. Wuif die intrinsieke motivatie niet met een stoplicht weg. Iemand vertelde me dat rijinstructeurs kandidaten leren om bij een rotonde goed op de ogen van andere weggebruikers te letten.
Essay Het combineren van uitnodigen en begrenzen fascineert steeds weer in het openbaar bestuur. Naast de rotonde en het mobieltjesverbod dienen zich in de dagelijkse praktijk voortdurend voorbeelden aan. Mocht u er ook een hebben: mail me (g.rijnja@outlook.com), dan betrek ik ze bij een essay dat ik voor de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) voorbereid. Hoe ontmoet u of hoe creëert u oplossingen bij opgaven waarin zowel nabijheid als afstand ertoe doet? Hoe staat u ertussen en erboven? Wat doe je als aanraakbaarheid schuurt met onaantastbaarheid? Wat heb je in huis voor informeel en formeel handelen, erkenning en miskenning? Hoe rijm je rechten met plichten, morele grondslagen? Wat maakt dat je zowel overheid als tussenheid kunt zijn?
Gedeelde praktische wijsheid Ongetwijfeld spelen ethische grondslagen een rol, als het gaat om uitnodigend begrenzen. Iemand met een kantiaans oog voor beginselen zit anders in de wedstrijd dan een discipel van Bentham met een utilitaristische kijk op de zaak. Misschien is met het begrip gezag ooit gepoogd het spectrum onder woorden te brengen. Gezag is gesnapte macht, waarin inleven en normeren elkaar in balans houden. Waarmee we de relationele dimensie van publiek professioneel handelen naar voren halen. Op de rotonde van bestuurswetenschappen, sociale psychologie en recht ontpopt zich zo veel moois. Mogelijk is ook moresprudentie te ontlenen aan de gebeurtenissen: gedeelde praktische wijsheid. Aan de onlangs overleden Jürgen Habermas ontleen ik het inzicht dat het vinden van de drang om zowel te kunnen uitnodigen als begrenzen leunt op een diepmenselijke hang naar afstemming: co-oriëntatie noemde hij het zelf. Vlak voor de coronajaren waarin het onderling gesprek en echte verbindingen zo op de proef werden gesteld plantte hoogleraar en dominee Anne van der Meiden (1929-2021) mogelijk een zaadje. In goed Twents vatte hij eens samen wat mensen met elkaar voor elkaar krijgen: Kiek ik oew an, kiek i-j mi-j an, kiekt wi-j mekare an. ◼
Guido Rijnja Guido Rijnja was tot zijn pensionering in juli 2025 adviseur communicatiebeleid bij de Rijksvoorlichtingsdienst.
Guido Rijnja Guido Rijnja was tot zijn pensionering in juli 2025 adviseur communicatiebeleid bij de Rijksvoorlichtingsdienst.
- Van der Pool, E. en G. Rijnja (2017). Halte ongemak, waarderend communiceren maakte het verschil (IKPOB/VGS/VOM: www.dewaardering.com).
Deel dit artikel