Maak participatie kernthema Klimaatakkoord

Zonder draagvlak geen duurzaamheid

Tekst Pieter van den Brand

Beeld Jack Tilmanns en ODE

Draagvlak is het toverwoord van de energie­transitie. In de gang naar het Klimaatakkoord geven ervaren duurzame-energie­pioniers hun recepten af voor succesvolle burgerparticipatie. Voor de verdiepingsslag is een Green Deal gemaakt. Twee deelnemers vertellen.

Siward Zomer
‘Waarom aanpassingen bij mensen thuis financieel niet meegenomen bij de aanleg van warmtenetten?’

‘Liefde gaat door de maag, maar draagvlak gaat door de portemonnee,’ zei minister Wiebes bij de presentatie van het Voorstel voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord. Mensen meekrijgen, dat is de crux. Maar hoe? Linksom of rechtsom hangt er een prijskaartje aan de energietransitie. En ook burgers gaan dat merken. Hele wijken moeten van het gas af (twee miljoen woningen in 2030 en 7,7 miljoen in 2050) een gigantische en kostbare operatie. Op menige plek in het land zien bewoners een zwaard van Damocles boven zich hangen. Het Utrechtse Overvecht is de eerste wijk in de Domstad die van het gas af gaat. Maar de jaren '60-wijk, die bol staat van de sociale problematiek en waar veel opgekropte frustratie zit, is in verzet. ‘Wij moeten van het gas af, maar daar hebben we niet om gevraagd, en wie gaat dat betalen?’, luidt de reactie op straat. In voormalige ‘prachtwijk’ Malburgen in Arnhem, waar bewoners een gratis aansluiting op het nieuwe warmtenet krijgen, rijzen dezelfde twijfels. Allemaal leuk en aardig, maar wie betaalt het nieuwe elektrische kookfornuis en de speciaal benodigde pannen?


Vertraging

Directeur Siward Zomer van EnergieSamen, een belangenvereniging voor duurzame energie-initiatieven, wijt het verzet mede aan de onhandige en naïeve manier waarop een aantal gemeenten opereert. ‘De plannen om een wijk gasvrij te maken, werden in Amsterdam eerst uitgebreid in de media gebracht, pas daarna werden de bewoners pas geïnformeerd. In Rotterdam werd een mooie promotiefilm van Shell verspreid. Met de doodleuke boodschap: de komende dertig jaar moet u warmte van ons afnemen in plaats van gas. Logisch dat mensen dan in hun loopgraaf kruipen.’

In de stadswijken verdraagt de energietransitie geen planeconomie, benadrukt Zomer. ‘Maar zo gaat het dus wel in de praktijk. Het tijdschema zullen ze nooit halen, want alle oproer die ze over zich af roepen, zorgt voor ellenlange vertraging.’ Volgens Zomer kan de aanpak in de stadswijken leren van de ervaringen van twintig jaar windenergie in ons land. ‘Gemeenten kijken niet meer uitsluitend naar ruimtelijke kaders, maar stellen steeds vaker sociale eisen. Er komen alleen nieuwe windmolens als initiatiefnemers en omgeving samenwerken. Dat werpt zijn vruchten af, mensen worden serieus genomen. In Flevoland worden vier grote windparken gebouwd, maar daar lees je weinig over. Er zijn geen smeuïge conflicten.’


Annie van de Pas
‘Evident is dat de transitie geld gaat kosten’

‘Mensen meekrijgen, dat is de crux’

Lusten

De aanpak in de wijk is wel van een heel ander kaliber, stelt Annie van de Pas van de Natuur en Milieufederaties (NMF). Van de Pas werkt als netwerkdirecteur bij deze landelijke koepel van provinciale natuur- en milieufederaties. ‘De wijkaanpak vergt andere typen participatieprocessen dan de duurzame opwekprojecten, met andere lusten en lasten. De belangrijkste randvoorwaarde blijft dat je mensen in een vroeg stadium mee laat denken en mee laat beslissen. De trigger moet de leefomgeving zijn. Als je mensen mee laat praten over het verbeteren van hun wijk, krijg je een heel andere dynamiek en kun je de spiraal van tegenstand doorbreken.’

Evident is, stelt Van de Pas, dat de energietransitie geld gaat kosten. ‘Het rijk is daarvoor aan zet. Je kunt als kabinet wel heel hoge klimaatdoelen stellen, maar niet de rekening eenzijdig bij burgers leggen. Ergens zal er boter bij de vis moeten.’ De financiële instrumenten in de gebouwde omgeving ontbreken echter nog, waar ook het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in zijn recente analyse van het hoofdlijnenakkoord op wees. Zomer ziet niet in waarom bij de miljoenen euro’s voor de aanleg van warmtenetten de aanpassingen bij mensen thuis van enkele duizenden euro’s niet mee worden genomen. ‘Vooral als mensen hun eigen tijd investeren, om zich in te zetten voor jouw ambities als overheid. Er zijn veel wijken die in de startblokken staan, met volop vrijwilligers die er hun energie in willen steken. Zoek die wijken op en ga vooral niet tegen de mensen daar zeggen: over vijftien jaar ben je aan de beurt. Actief burgerschap komt uit dezelfde emotie. Als je het goed aanpakt, heb je een positieve burger aan je zijde. Pak je het slecht aan, dan tref je hem op de barricaden.’

Zomer en Van de Pas hebben beiden meegeschreven aan het participatiehoofdstuk van de sectortafel Elektriciteit. De volgende stap is een werkgroep voor burgerparticipatie, die het Klimaatakkoord breed gaat invullen. Participatie heeft zeker de aandacht bij het rijk. Eerder werd in maart de Green Deal Participatie van de omgeving bij duurzame energieprojecten gesloten tussen vijf ministeries, IPO, VNG, NMF, EnergieSamen en twintig andere partijen. De Green Deal vloeit voort uit de milieustudies die NMF in opdracht van EZK heeft gedaan om geslaagde participatieprocessen bij het uitrollen van windenergie in kaart te brengen. ‘EZK wilde hier heel graag een Green Deal van maken,’ vertelt Van de Pas. ‘Uit de milieustudies komen lokale lessen naar voren, waar je landelijk van kunt leren, en dat is wat de Green Deal beoogt. De kennis over participatie lokaal laten landen blijft een grote uitdaging. Via het Klimaatakkoord kan het onderwerp in de 29 Regionale Energiestrategieën een plek krijgen. Zo kunnen we participatie vanaf het begin serieus in de uitvoering van klimaatplannen meenemen.’ Ook Zomer wijst op de noodzaak burgerparticipatie expliciet in het Klimaatakkoord te benoemen. ‘Ons land telt 380 gemeenten, en tot veel van hen is het belang van participatie nog niet echt doorgedrongen. Door dit expliciet in het Klimaatakkoord te zetten, zal het onderwerp vanzelf een plek in hun aandachtsveld krijgen en kunnen we grote slagen met de energietransitie gaan maken.’ ◼

‘Je kunt de rekening niet eenzijdig bij de burgers leggen’

Deel dit artikel