Pleidooi voor integraal arbeidsmarktbeleid

‘Alleen dan kan de kans op een duurzame toekomst worden verzilverd’

Tekst Bas Nieuwenhuijsen

Beeld Shutterstock

Wat betekent de energie­transitie voor de Neder­landse arbeidsmarkt? ‘In de toekomst kijken is lastig,’ zegt voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER) Mariëtte Hamer. ‘Maar vaststaat: er zullen banen verloren gaan en nieuwe bijkomen. Het rijk heeft in dit opzicht een bijzondere verantwoordelijkheid. Een lerende aanpak en een inclusieve transitie zijn daarin de sleutelwoorden. Arbeidsmarkt en scholing zijn bepalend voor het tempo en de kosten van de transitie. Ze zijn ook belangrijk voor het draagvlak. Laten we daarin investeren.’

‘De lusten en lasten moeten we eerlijk verdelen’

‘Het is een knappe prestatie dat zoveel partijen in een kleine vier maanden tot het Voorstel voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord zijn gekomen,’ zegt Hamer. ‘Het is polderen in een omvang zoals nog nooit is vertoond. We zijn bezig met de grootste verbouwing van Nederland. Daarvoor heb je draagvlak en samenwerking nodig.’

Dat draagvlak is voor een deel afhankelijk van de investeringen en kosten en hoe deze worden verdeeld. Hamer: ‘Het PBL schat de meerkosten in 2030 tussen de 3 en 4 miljard euro. Dat kunnen we als rijk land prima dragen. Er is ook geld voor investeringen nodig. Die richten zich op een economie zonder fossiele brandstof in plaats van de gangbare investeringen. De lusten en lasten moeten we eerlijk verdelen. Mensen moet het wel mee kunnen maken. Dat is altijd het uitgangspunt geweest. Let wel op. Met klimaatbeleid moet je geen algemeen inkomensbeleid voeren. Inkomens- en koopkrachtbeleid is een verantwoordelijkheid voor de politiek. Elk jaar weegt de politiek af hoe ze de inkomenseffecten van de verschillende beleidsterreinen regelt. Zo hoort het. De SER is sinds haar oprichting al van mening dat dit een evenwichtig beleid moet zijn.’

En we moeten niet vergeten: er zijn ook baten. ‘Het PBL stelt dat de brede welvaartsbaten opwegen tegen de kosten. Dan gaat het bijvoorbeeld om fijnstof waar mensen ziek van worden. Ik vind het een mooi vooruitzicht dat er straks in mijn stad elektrische bussen rijden. Een stuk stiller en schoner dan de huidige dieselbussen.’


Innovatieve economie

Welke gevolgen heeft de energietransitie voor arbeidsmarkt en werkvloer? Hamer: ‘In de toekomst kijken is lastig. Het SER-advies Energietransitie en Werkgelegenheid becijferde dat in de kolencentrales 2.800 banen verdwijnen. In Groningen zouden 6.000 mensen vanuit de gasindustrie moeten worden omgeschoold. Maar als waterstof doorbreekt blijft er misschien veel werk in de gassector.’

In ieder geval is duidelijk: er zullen banen verdwijnen maar ook bijkomen. ‘Het levert veel werk op, onder andere op mbo-niveau. Die banen stonden de afgelopen jaren onder druk door robotisering, digitalisering en globalisering. De energietransitie biedt weer perspectief en vraagt ook innovatie en vernieuwing. Daarin kan Nederland vooroplopen en exportmarkten aanboren.’

‘Daarnaast verandert werk heel snel. Het wordt steeds belangrijker dat mensen zich blijvend ontwikkelen. We moeten ook oog houden voor mensen die hier moeite mee hebben en zorgen dat zij ook mee kunnen blijven doen in de samenleving. Als we dit goed regelen, biedt het kansen op een duurzame toekomst, maar ook op een innovatieve economie met nieuwe solide banen. Het biedt ook nieuwe mogelijkheden voor mensen die nu moeilijk aan werk kunnen komen.’

Hamer: ‘Vooral in de bouw en techniek zijn veel extra mensen nodig. Toch is het moeilijk te zeggen wat per saldo het effect is. De klimaatverandering vraagt veel investeringen in nieuwe en schone energie en mobiliteit. Dat geld kan niet elders worden uitgegeven. Ook is er een mogelijke mismatch. Het is niet gezegd dat mensen die werkloos worden zomaar inzetbaar zijn op nieuwe vacatures. Daar kijken we met de taakgroep heel goed naar. We willen de kansen van deze transitie verzilveren op een manier dat we zoveel mogelijk mensen meenemen en sociale risico’s goed ondervangen. Dat lukt niet met één maatregel of met de inzet van één partij. Daarvoor is een integraal arbeidsmarktbeleid nodig.’


‘De energie­transitie levert veel werk op, vooral op mbo-niveau’

Mariëtte Hamer:
De klimaataanpak moet een lerende aanpak worden’

Veranderende beroepseisen

Wat zouden overheid en sociale partners moeten doen om de gevolgen op te vangen? ‘Het rijk als aanjager van de energietransitie heeft hier een bijzondere verantwoordelijkheid,’ vindt Hamer. ‘Het is overheidsbeleid om kolencentrales te sluiten en de gaswinning te verminderen. Dat maakt de energietransitie anders dan digitalisering of globalisering. Die verantwoordelijkheid kan tot uitdrukking komen in bemiddeling, investeringen in een leven lang ontwikkelen en als sluitstuk een vangnet voor mensen die niet meer aan het werk komen.’

‘Werkgevers moeten werknemers in staat te stellen zich voor te bereiden op veranderende beroepseisen. Werknemers moeten zich inspannen om aan die veranderingen te voldoen. Ook onderwijsinstellingen hebben een rol. Zij moeten met eigentijds onderwijs inspelen op veranderende arbeidsmarkteisen.’


Aanbevelingen

‘De energietransitie draait om technologische en sociale innovatie. Ze biedt kansen voor mensen die nu moeilijk aan het werk komen,’ meent Hamer. ‘Inzet van machines en robots kan het bestaande werk verlichten en de productiviteit vergroten. Innovaties zijn echt nodig om het werk te doen en de transitie betaalbaar te houden. De klimaataanpak moet een lerende aanpak worden. Bij elke stap die we zetten in verduurzaming moeten we onszelf dwingen daarvan te leren om de verduurzaming van Nederland nog slimmer aan te pakken.’

Een en ander brengt de nodige veranderingen voor het onderwijs met zich mee. Hamer: ‘Opleidingen moeten snel meebewegen met de veranderende werkelijkheid op de werkvloer. Dat betekent nog meer wisselwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven. Het liefst ook een samenwerking van mbo-hbo-wo dichtbij de werkvloer. Je ziet overal tech-hubs, field labs en living labs ontstaan. Dit zijn mooie publiek-private leeromgevingen om de energietransitie goed en lerend aan te pakken.’

‘Leven lang leren wordt voor werkenden vanzelfsprekend. Het betekent ook meer aandacht voor wat iemand al geleerd heeft. Samen met het bedrijfsleven kunnen opleidingen statushouders en mensen met afstand tot werk erbij betrekken. Opleidingen kunnen een grotere rol spelen in innovatie.’

Welke aanbevelingen doet Hamer? ‘Een lerende aanpak en een inclusieve transitie zijn de sleutelwoorden. Arbeidsmarkt en scholing zijn bepalend voor het tempo en de kosten van de transitie. Het is ook belangrijk voor het draagvlak. Laten we daarin investeren. Vooral ook omdat het kansen biedt.’ ◼

Deel dit artikel